საკუთრება და კანონი

bastiat_eng_logo11

ფრედერიკ ბასტია

გამოქვეყნდა “Journal des economistes”-ში 1848 წლის 15 მაისს.

თანამოქალაქეების ნდობამ კანონმდებლის წოდება მომანიჭა.

მე უცილობლად უარს ვიტყოდი ამ წოდებაზე, მისი არსი რომ რუსოს მსგავსად მესმოდეს. მან განაცხადა: ,,იმ ადამიანს, ვინც მიზნად დაისახავს ერის (საზოგადოების) ჩამოყალიბებას, უნდა გააჩნდეს ადამიანის ბუნების შეცვლის უნარი, ანუ მან უნდა შეძლოს ყოველი ცალკეული ინდივიდის, რომელიც თავის თავად სრულყოფილი და მთლიანი ქმნილებაა, ერთი ორგანიზმის ნაწილად გარდაქმნა, რომელზედაც დამოკიდებული იქნება ამ ინდივიდის სიცოცხლე და არსებობა. ეს ასევე გულისხმობს ადამიანთა ფიზიკური აგებულების შეცვლას, ანუ მათ გაძლიერებას. თუ მართალია ის მოსაზრება, რომ ძლიერი და კარგი მეფე იშვიათობაა, მაშინ რა შეიძლება ითქვას კანონმდებელზე? პირველმა მხოლოდ იმ მოდელის დამკვიდრება უნდა გააგრძელოს, რომელიც სხვამ შექმნა მაშინ, როდესაც ეს უკანასკნელი გამომგონებელი უნდა იყოს, რომელიც ახალ მანქანას შექმნის. პირველი მხოლოდ ოპერატორია, რომელიც არსებულ მანქანას აიძულებს ისე იმოქმედოს, როგორც გათვალისწინებული იყო“.

დარწმუნებული იყო რა, რომ საზოგადოება ადამიანის გამოგონებაა, რუსოს მიზანშეწონილად მიაჩნდა მისი სრულყოფა კანონისა და კანონმდებლების ძალით. მას მიაჩნდა, რომ მანძილი საზოგადოებასა და კანონმდებელს შორის, რასაც შესაძლებელია უფსკრულიც კი დავარქვათ, იმდენად დიდია, რამდენადაც განსხვავება მანქანის გამომგონებელსა და იმ ინერტულ მასას შორის, რომლისგანაც ეს მანქანა შედგება.

რუსოს აზრით, კანონმა ადამიანები უნდა გარდაქმნას და უნდა დაუშვას ან არ დაუშვას საკუთრება. ჩემი აზრით საზოგადოება, ადამიანები და საკუთრება კანონის ჩამოყალიბებამდე არსებობდა. მე ასე ვიტყოდი: საკუთრება იმიტომ კი არ არსებობს, რომ კანონი არსებობს, არამედ კანონი არსებობს იმიტომ, რომ საკუთრება არსებობს.

ამ ორ სისტემას შორის ფუნდამენტალური განსხვავებაა. ამ სისტემების ზეგავლენა და შედეგები ხშირად ნათლად არ გვესმის, სწორედ ამიტომაც მივეცი თავს ნება ეს საკითხი უფრო ზუსტად ჩამომეყალიბებინა და გამეშუქებინა. უპირველეს ყოვლისა მინდა ავღნიშნო, რომ სიტყვა ,,საკუთრებას“ ზოგადი და არა „მიწის მფლობელობის უფლების“ მნიშვნელობით გამოვიყენებ. მე ვწუხვარ და ალბათ ამ მოსაზრებას სხვა ეკონომისტებიც გაიზიარებენ, რომ ამ სიტყვას ხშირად მიწის მფლობელობასთან აიგივებენ. ,,საკუთრება“ მე მესმის, როგორც მშრომელი ადამიანის უფლება ყოველივე იმაზე, რაც მან თავისი შრომით შექმნა.

რადგანაც საკუთრების მნიშვნელობა განვმარტე, მინდა დავსვა შეკითხვა: ეს უფლება კანონით არის მინიჭებული თუ ის კანონის შექმნამდე არსებობდა და მასზე უპირატესია. ანუ, კანონმა უნდა დააწესოს საკუთრების უფლება, თუ პირიქით, საკუთრება კანონამდე არსებობდა და მან მისცა დასაბამი კანონს. პირველ შემთხვევაში კანონმდებლის ფუნქციაა საკუთრების განსაზღვრა, მართვა და საჭიროების შემთხვევაში მისი ჩამორთმევა, მაშინ როდესაც მეორე შემთხვევაში მისი იურისდიქცია საკუთრების უფლების უზრუნველყოფითა და დაცვით შემოიფარგლება.

იმ კონსტიტუციის პროექტის შესავალში, რომელიც თანამდეროვეობის ერთ ერთმა უდიდესმა მოაზროვნემ მ. დე ლამენემ გამოაქვეყნა [ფელისიტე დე ლამენე (1782-1854), ფრანგი ფილოსოფოსი, კათოლიკური ეკლესიის მღვდელი, რეფორმატორი და მუშათა კლასის ინტერესების დამცველი]. მე შემდეგი სიტყვები აღმოვაჩინე:

ფრანგი ხალხი აცხადებს, რომ ის უფლებებისა და მოვალეობების არსებობას ხელქმნილი კანონების შექმნამდე და მათგან დამოუკიდებლად აღიარებს.

ეს უფლებები და მოვალეობები, რომლებიც ღვთისგან არის მინიჭებული, სამ წმინდა დოგმაშია გამოხატული: თანასწორობა, თავისუფლება და ერთობა.

მე ვსვამ კითხვას: განა საკუთრების უფლება ერთ ერთი იმ უფლებათაგანი არ არის, რომლებიც კანონის შექმნამდე არსებობდა და მისი არსებობის მიზეზს წარმოადგენს?

ეს არ არის თეორიული ხასიათის შეკითხვა. მას ფუნდამენტალური მნიშვნელობა აქვს. ამ შეკითხვაზე პასუხის გაცემა საზოგადოებისთვის უაღრესად მნიშვნელოვანია და ვიმედოვნებ მკითხველი ამაში დარწმუნდება, როდესაც გაეცნობა ამ ნაშრომს; მასში განხილული ორი სისტემის ჩამოყალიბების მექანიზმებისა და მათი შედეგების შედარებას.

ეკონომისტებს მიაჩნიათ, რომ საკუთრება ისეთივე იმთავითვე არსებული ფაქტია, როგორც ადამიანი. ადამიანი კანონს არ შეუქმნია, ისევე როგორც არ შეუქმნია საკუთრება. საკუთრება ადამიანის არსებობის ბუნებრივი შედეგია.

ანუ, შეიძლება ითქვას, რომ ადამიანი მესაკუთრედ იბადება, რადგანაც მას დაბადებისთანავე გარკვეული მოთხოვნილებები გააჩნია, რომელთა დაკმაყოფილება მისთვის სასიცოხლოდ მნიშვნელოვანია. ადამიანს გააჩნია ის ორგანოები და უნარ-ჩვევები, რომელიც მას საკუთარი მოთხოვნილობების დაკმაყოფილებისთვის სჭირდება. უნარ-ჩვევები და შესაძლებლობები ამ ადამიანის ნაწილს, მის გაგრძელებას წარმოადგენს, ხოლო საკუთრება არაფერია გარდა იმისა, რაც ამ უნარ-ჩვევებისა და შესაძლებლობების დანამატი. თუ ადამიანს ამ უნარ-ჩვევებს წავართმევთ, ის მოკვდება. თუ ადამიანს მის შექმნილს ჩამოაშორებენ, ის ასევე მოკვდება.

არსებობენ პოლიტიკური თეორეტიკოსები, რომლებიც ფრიად გულმოდგინედ მსჯელობენ იმაზე, თუ როგორი სახით უნდოდა ღმერთს ადამიანის შექმნა. ჩვენ კი, ჩვენი მხრივ ადამიანს ისეთი სახით ვსწავლობთ, როგორც ის ღმერთმა შექმნა. ჩვენ მიგვაჩნია, რომ ადამიანს თავისი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების გარეშე არსებობა არ შეუძლია და რომ ის ამ მოთხოვნილებებს ვერ დაიკმაყოფილებს, თუ არ იშრომებს, ხოლო ის არ იშრომებს, თუ დარწმუნებული არ იქნება, რომ მისი შრომის შედეგის გამოყენება მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების მიზნით შეეძლება. ჩვენ გვჯერა, რომ საკუთრება ღვთის ნებით არის გათვალისწინებული და რომ კანონის დანიშნულება საკუთრების დაცვაა.

ამგვარად, მართებულად მიგვაჩნია, რომ საკუთრება კანონის შექმნამდე არსებობდა, რადგანაც ეს იმ პირველყოფილ ადამიანებსაც ესმოდათ, რომლებსაც კანონები, ანუ დაწერილი კანონები არ გააჩნდათ. როდესაც პირველყოფილმა ადამიანმა თავისი შრომა თავშესაფარის შექმნისკენ წარმართა, არავინ არ დაეჭვებულა იმაში, თუ ვინ იყო ამ თავშესაფარის მფლობელი. რასაკვირველია სხვა უფრო ძლიერ პირველყოფილ ადამიანს მისთვის ამ საკუთრების წართმევა შეეძლო, თუმცა ამას ტომის რისხვა მოჰყვებოდა. სწორედ ძალის ბოროტად გამოყენების შედეგად მიეცა დასაბამი გაერთიანებებს, საერთო შეთანხმებებს, კანონს, რომელიც საკუთრების დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით საზოგადოებრივ ძალოვან სტრუქტურებს ქმნის. შესაბამისად, კანონი საკუთრების არსებობის შედეგად შეიქმნა და არა პირიქით.

შეიძლება ითქვას, რომ საკუთრების პრინციპი ცხოველთა სამყაროშიც კი არის აღიარებული. მერცხალი თავის ბარტყებს იმ ბუდეში ზრდის, რომელიც მან თავად ააშენა. მცენარეებიც კი გარემოსთან მორგებისა და მითვისების გზით არსებობენ. ანუ, ისინი მათ მისაწვდომ ნივთიერებებს ითვისებენ, როგორიცაა მარილი, ჰაერი და სხვა. ამ პროცესის შეწყვეტა მცენარის სიკვდილს გამოიწვევს.

ადამიანიც მითვისების საფუძველზე არსებობს და ვითარდება. ეს ბუნებრივი მოვლენაა, რომელიც ადამიანის არსებობისთვისაა საჭირო. საკუთრება შრომის შედეგის მითვისებას წარმოადგენს. როდესაც შრომის შედეგად პროდუქტი იქმნება, ძნელი წარმოსადგენია, თუ როგორ შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ეს პროდუქტი სხვა ადამიანის მიერ მითვისებისა და მისი კეთილდღეობის მიზნით იქმნება და არა იმ ადამიანისთვის, რომელმაც ის შექმნა.

სწორედ ამ იმთავითვე არსებული ვითარებისა და ურთიერთობების დარეგულირების მიზნით შეიქმნა კანონი. რადგანაც არსებობისა და განვითარების მიზნით ძლიერს ტენდენცია აქვს, რომ სუსტს მისი შრომის შედეგი წაართვას, ადამიანები შეთანხმდნენ, რომ საზოგადოების წევრთა ძალების გაერთიანებით ძალადობის პრევენცია და შეზღუდვა უზრუნველეყოთ. ამგვარად, კანონის ფუნქცია საკუთრების დაცვაა. ანუ, საკუთრება კი არ წარმოადგენს შეთანხმების შედეგს, არამედ კანონი.

მოდით ეხლა მეორე, ანუ ამ სისტემის საწინააღმდეგო სისტემის ჩამოყალიბების წინაპირობები განვიხილოთ.

წარსულში მომქმედ ყველა კონსტიტუციაში მითითებული იყო, რომ საკუთრება ხელშეუხებელია. ეს ფაქტი იმაზე მიუთითებს, რომ ნებისმიერი საზოგადოებრივი ორგანიზაციის მიზანი კერძო შრომითი ასოციაციების და ინდივიდების შრომის განვითარების ხელშეწყობაა. ეს კი ნიშნავს, რომ საკუთრების უფლება კანონამდე არსებობდა და შესაბამისად, კანონის ერთადერთი მიზანი საკუთრების დაცვა უნდა იყოს.

მე ვფიქრობ, რომ ასეთი დეკლარაცია ჩვენს კონსტიტუციებში უფრო ინსტინქტურად იყო შეტანილი, ანუ ეს უფრო ფარისევლურ ფრაზას წარმოადგენს და არა გააზრებულ აქტს, მაგრამ მიუხედავად ამისა, ის ჩვენ სოციალურ მრწამსს წარმოადგენს.

თუ სწორია, რომ ლიტერატურა საზოგადოების აზრის გამოხატულებაა, მაშინ გასაოცარია ის გარემოება, რომ პოლიტიკური თეორეტიკოსები ესალმებიან რა საკუთრების პრინციპს და აღიარებენ რა მის არსებობას, იმავდროულად მხარს უჭერენ კანონებს, რომლებიც არა საკუთრების უფლების დაცვას, არამედ მის გადახალისების, შესუსტების, გარდაქმნის, დაბალანსების, გათანაბრების, აგრეთვე საკუთრების, კრედიტისა და შრომის მართვისკენ არის მიმართული. ანუ, ეს გულისხმობს, რომ კანონში ჩადებულია კანონმდებლის აბსოლუტური უფლება განაგოს ადამიანები და საკუთრება.

ეს გარემოება ჩვენ არ მოგვწონს, თუმცა არ გვიკვირს, რომ ეს ასეა. საიდან მოდიან ეს მოსაზრებები საკუთრების უფლების შესახებ? საწყისები ლათინურ ლიტერატურაში და რომაულ კანონმდებლობაში უნდა ვეძებოთ.

მე განათლებით იურისტი არა ვარ და არ შემისწავლია კანონმდებლობა, თუმცა ჩემთვის საკმარისია ვიცოდე, რომ ამ თეორიების პირველწყარო რომაული კანონია და შესაბამისად, მე მიმაჩნია, რომ ეს მოსაზრებები მცდარია. ბუნებრივია, რომ რომაელები საკუთრებას კანონის მიერ დაშვებულ პროდუქტად განიხილავენ. ისინი თანამედროვე პოლიტიკური ეკონომიის მსგავსად საწყისებს არ ეძებდნენ და არ აღიარებდნენ, რომ საკუთრება ადამიანის არსში ძევს. ისინი არ სწავლობდნენ ადამიანს ურთიერთობებს, მის შესაძლებლობებს, შრომას და საკუთრებას შორის. ამის გაკეთება მათთვის აბსურდული და თვითგანადგურების ტოლფასი იქნებოდა. რომაელები ძარცვითა და წართმევით არსებობდნენ, მათი ცხოვრების წესი მთლიანად მონების შრომას ეფუძნებოდა. როგორ დაუშვებდნენ რომაელები თავის კანონებში იმის აღიარებას, რომ საკუთრება იმ ადამიანს ეკუთვნის, რომელმაც ის თავისი შრომით შექმნა? ეს ხომ მათი საზოგადოების საფუძველს შეარყევდა. არა, ისინი ასე არ ფიქრობდნენ და ამას არც აღიარებდნენ. ისინი საკუთრების ემპირიულ დეფინიციას ემხრობოდნენ: jus utendi et abutandi,, რაც ,,სარგებლობისა და ჩამორთმევის უფლებას” ნიშნავს. ეს დეფინიცია მხოლოდ შედეგს ასახავს და არა მიზეზს, რადგანაც რომაელები ამ უკანასკნელზე თვალების დახუჭვას ცდილობდნენ.

სამწუხაროა, რომ მეცხრამეტე საუკუნის სამართალი კვლავ ანტიკურ ხანაში ჩამოყალიბებულ პრინციპებს ეფუძნება, თუმცა ამასაც თავისი ახსნა აქვს. სამართლებრივი აზროვნების განვითარებაზე მონოპოლია საფრანგეთს ეკუთვნის, ხოლო მონოპოლია გამორიცხავს პროგრესს. რასაკვირველია სამართალმცოდნეები ყოველთვის როდი არიან პასუხისმგებელი საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბებაზე, თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ საუნივერსიტეტო და საეკლესიო განათლება ფრანგ ახალგაზრდებს ხელს უწყობს სწორედ ამ მცდარი მოსაზრებების გათავისებასა და მიიღებაში. ამის მისაღწევად განათლების სისტემა ჩვენი ცხოვრების საუკეთესო 10 წლის განმავლობაში ომისა და მონობის იმ ატმოსფეროში გვძირავს, რომელიც რომაულ საზოგადოებას ახასიათებდა.

შესაბამისად გასაკვირი არ არის, რომ ეს მოსაზრებები მეცხრამეტე საუკუნეშიც ცოცხლობენ და შესაბამისად, დღესაც ამტკიცებენ, რომ საკუთრება კანონის შედეგად ჩამოყალიბდა და არა პირიქით. რუსოს მოსაზრებით არა მხოლოდ საკუთრება, არამედ თავად საზოგადოებაც კანონმდებლის გამოგონებაა.

სოციალური წყობა ხელშეუხებელი უფლებაა, რომელიც ყველა დანარჩენის საფუძველს წარმოადგენს. ეს უფლება ბუნებისგან არ მოდის. შესაბამისად, ეს უფლება შეთანხმების შედეგია. ამგვარად, უფლება, რომელიც ყველა დანარჩენის საფუძველს წარმოადგენს ერთთავად პირობითია. შესაბამისად, საკუთრება, რომელიც ნაწარმოები უფლებაა, ასევე პირობითია და ბუნებისგან არ მომდინარეობს.

რობესპიერი საკუთრებასთან დაკავშირებით რუსოს მოსაზრებებს იზიარებდა. მოწაფის გამონათქვამებში მისი მასწავლებლის ნააზრევის გამოძახილი კარგად ჩანს.

მოქალაქენო, საკუთრების შესახებ ჩვენი თეორიის სრული სახით ჩამოყალიბების მიზნით მსურს, რომ რამოდენიმე საკითხი გავაშუქო. წინასწარ მინდა გაფრთხილებთ, რომ ჩემი სიტყვები ვინმეს შეურაცხყოფისათვის გამიზნული არ არის. მდაბალო სულებო, რომლებიც მხოლოდ ოქროს აფასებთ, ნუ შეშინდებით. მე თქვენი სიმდიდრის ხელყოფა და მითვისება არ მსურს. ჩემი არჩევანი რომ იყოს, მე ფაბრიციუსის ქოხში ვირჩევდი დაბადებას, ვიდრე ლუკულუსის სასახლეში.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ როდესაც საკუთრების კონცეფციის გაანალიზება ხდება, არასწორი იქნებოდა ამ ტერმინის სიმდიდრესთან, ან კიდევ უფრო უარესი, უკანონო გზით მოხვეჭილ ქონებასთან გაიგივება. ფაბრიციუსის ქოხი [გაიუს ლუსინუს ფაბრიციუსი, გამოჩენილი რომაელი გენერალი და კონსული, რომლის პირდაპირობამ და მიუკერძოებლობამ უდიდესი შთაბეჭდილება მოახდინა პირუსზე, როდესაც ჩვენს წელთაღიცხვამდე 280 წელს ის დესპანად მიავლინეს მოლაპარაკებების საწარმოებლად ტყვეების სანაცვლოდ გამოსასყიდის შეთავაზებასთან დაკავშირებით. ამის შედეგად ტყვეები უსასყიდლოდ გაანთავისუფლეს. ის ისეთ სიღარიბეში გარდაიცვალა, რომ მისი ქალიშვილის ბედზე სახელმწიფოს მოუწია ზრუნვა] ისეთივე საკუთრებაა, როგორც ლუკულუსის სასახლე [ლუციუს ლიცინიუს ლუკულუსი, რომაელი გენერალი და პლუტოკრატი ჩვენს წელთაღრიცვხამდე 110-56 წლებში, რომელიც ცნობილი თავისი ფუფუნებითა და ცხოვრების ელეგანტური და ექსტრავაგანტული სტილით იყო]. მინდა მკითხველის ყურადღება შემდეგ სიტყვებზე მივაპყრო, რომლებიც ჩემი აზრით მთელ სისტემას ზუსტად ახასიათებს:

თავისუფლების განსაზღვრის დროს, რომელიც ადამიანის ბუნებრივი უფლებებიდან უმთავრეს და ყველაზე ხელშეუხებელ უფლებას წარმოადგენს, ჩვენ ერთობ სწორად ავღნიშნეთ, რომ მის ზღვარს სხვა ადამიანების უფლებები წარმოადგენენ. რატომ არ უნდა იყოს გამოყენებული ეს პრინციპი საკუთრებასთან მიმართებაში, რომელიც სოციალურ ინსტიტუტს წარმოადგენს, იმგვარად რომ ბუნების მარადიული კანონების უგულებელყოფა, ადამიანების მიერ მიღწეული შეთანხმებების უგულვებელყოფაზე უფრო დასაშვები იყოს?

ამ შესავალი შენიშვნების შემდეგ რობესპიერი თავის პრინციპებს შემდეგნაირად აყალიბებს:

მუხლი 1: ყველა მოქალაქეს საკუთრების უფლება უნდა გააჩნდეს და ის გარანტირებული უნდა იყოს კანონით.

მუხლი 2: საკუთრების უფლება, ისევე როგორც ყველა სხვა უფლება სხვა ადამიანთა უფლებების პატივისცემის ვალდებულებით არის შეზღუდული.

ამგვარად, რობესპიერი ერთმანეთისგან განცალკევებულად განიხილავს თავისუფლებას და საკუთრებას. ეს ორი უფლება სხვადასხვა რიგისაა: ერთი ბუნებისგან არის მინიჭებული, ხოლო მეორე სოციალურ ინსტიტუტს წარმოადგენს. პირველი ბუნებრივია, ხოლო მეორე კი პირობითი. ის ფაქტი, რომ რობესპიერი ამ ორ უფლებასთან დაკავშირებით მსგავს ზღვარს აწესებს, იმას ნიშნავს, რომ მას უნდა ევარაუდა, რომ ამ ორი უფლების წყარო ერთნაირი უნდა ყოფილიყო. დამოუკიდებლად იმისა საუბარი ეხება საკუთრებას თუ თავისუფლებას, სხვათა უფლებების პატივისცემა გულისხმობს, რომ ეს უფლება არ უნდა შელახო ან შეზღუდო, არამედ პირიქით აღიარო და დაადასტურო. სწორედ იმიტომ, რომ საკუთრება და თავისუფლება კანონის შემუშავებამდე არსებობობდა, ორივე მათგანის არსებობა სხვების მსგავსი უფლებების პატივისცემას ეფუძნება, ხოლო კანონის ფუნქცია ამ საზღვრის დაცვის უზრუნველყოფაა, რაც თავად პრინციპის აღიარებასა და მხარდაჭერას გულისხმობს.

ნათელია, რომ რუსოს იდეებით შთაგონებული რობესპიერი საკუთრებას სოციალურ ინსტიტუტად მოიაზრებდა. ის არ აკავშირებდა ამ უფლებას შრომასთან. ის ამბობდა, რომ ეს მხოლოდ კანონით უზრუნველყოფილი საკუთრების ნაწილის განმგებლობის უფლებაა. ალბათ ზედმეტია იმის გამეორება, რომ რუსოს და რობესპიერის მეშვეობით საკუთრების შესახებ რომაული პერიოდის მოსაზრებები ე.წ. სოციალისტურმა სამეცნიერო სკოლებმა გაიზიარეს. ჩვენ ვიცით, რომ ლუი ბლანის ნაშრომის პირველი ტომი, რომელიც რევოლუციის თემას ეძღვნება ჟენევის ფილოსოფიისა და კონვენციის ლიდერისადმი დითირამბს წარმოადგენს.

ამგვარად, მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ საკუთრების უფლება სოციალური ინსტიტუტი, კანონმდებლის შემოქმედება და კანონის ქმნილებაა, ანუ სხვა სიტყვებით რომ ითქვას თვალსაზრისი, რომლის მიხედვითაც ეს არის ისეთი უფლება, რომელიც ბუნებრივ გარემოში ადამიანს არ გააჩნდა, რომიდან მოყოლებული ჩვენს დრომდე შენარჩუნდა სამართლის, კლასიკური მეცნიერებებისა და მეთვრამეტე საუკუნის პოლიტიკის თეორეტიკოსების სწავლების შედეგად. 1793 წლის ფრანგი რევოლუციონერები და გეგმიური სოციალური წესრიგის თანამედროვე მომხრეებიც ამ მოსაზრებას იზიარებენ.

მოდით განვიხილოთ ამ ორი სისტემის შედეგები, რომლებიც როგორც უკვე აღინიშნა ერთმანეთის საწინააღმდეგო იდეებს ქადაგებენ. ნება მოგვეცით სამართლებრივი სისტემის შეფასებით დავიწყოთ. პირველი შედეგი უტოპიურ გააზრებათა უკიდეგანო ასპარეზის შექმნა წარმოადგენს. ეს თავისთავად ნათელია, რადგანაც თუ დავეთამხებით იმ მოსაზრებას, რომ საკუთრების უფლება მხოლოდ კანონმა დაამკვიდრა, მაშინ შრომის ორგანიზების იმდენი სხვადასხვა გზა არსებობს, რამდენიც მეოცნებეებს გონებაში მოუვათ. როდესაც მისაღები ხდება თავად პრინციპი, რომ ადამიანებისა და საკუთრების გარკვეული ფორმით ორგანიზება, კომბინირება და ჩამოყალიბება კანონმდებელის პასუხისმგებლობაა და მისი გემოვნების საკითხია, მაშინადამიანებისა და საკუთრების ორგანიზების, კომბინირებისა და ჩამოყალიბების ფორმების მრავალფეროვნებას საზღვარი არ ექნება. ამჟამად პარიზში დაახლოებით 500 წინადადებაა იმის თაობაზე, თუ როგორ უნდა იქნას ორგანიზებული შრომითი ურთიერთობები და დაახლოებით იგივე რაოდენობის წინადადებაა იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ უნდა იყოს ორგანიზებული კრედიტის გაცემა. უდავოა, რომ ყველა ეს წინადადება ურთიერთგამომრიცხავია, თუმცა ყველა მათგანი ერთ მოსაზრებას ეყრდნობა, კერძოდ: კანონმა შექმნა საკუთრების უფლება და კანონმდებელს აბსოლუტური უფლებამოსილება გააჩნია, რომ მშრომელები და მათი შრომის პროდუქტი განაგოს. ამ წინადადებებს შორის ყველაზე უფრო დიდი ყურადღება ფურიეს, სენ-სიმონის, ოუენის, კაბეს და ლუი ბლანის წინადადებებმა მიიქცია. თუმცა აბსურდული იქნებოდა გვეფიქრა, რომ შრომითი ურთიერთოებების ორგანიზების მხოლოდ ზემოთხსენებული ხუთი მოდელით შემოიფარგლება. სინამდვილეში, უამრავი ასეთი მოდელი არსებობს. შესაძლებელია ყოველდღე ახალი მოდელი წარმოიშვას, რომელიც გუშინდელზე უფრო მიმზიდველია და მე თქვენს წარმოსახვას მივანდობ იმაზე ფიქრს, თუ რა მოუვიდოდა კაცობრიობას, რომ ამ მიმზიდველი მოდელების გაჩენისთანავე, ვინმეს მათი ჩვენს თავზე გამოცდა გადაეწყვიტა. კაცობრიობას ყოველდღე მოუწევდა თავისი ცხოვრების სტილის შეცვლა ან პირიქით, მუდმივად იმ გეზის შენარჩუნება, რომელიც საერთო აღიარებით მცდარია, თუმცა მისგან გადახვევა შეუძლებელი.

მეორე შედეგი იმაში მდგომარეობს, რომ ყველა ამ მეოცნებეს ძალაუფლების ხელში ჩაგდების სურვილი უჩნდება. წარმოიდგინეთ, რომ მე შრომითი ურთიერთობების ორგანიზების გარკვეული სისტემა ჩამოვაყალიბე. თუ მე მას განსახილველად საზოგადოების წარვუდგენ და მის მოწონებას დაველოდები, გამოდის რომ ინიციატივა მათ ხელში აღმოჩნდება. მაგრამ სისტემაში, რომელსაც მე ვთავაზობ ინიციატივა კანონდმებელს ეკუთვნის. ,,კანონმდებელი“ კი, როგორც რუსოს მიაჩნდა ,,იმდენად ძლიერი უნდა იყოს, რომ ადამიანთა ბუნების გარდაქმნა შეძლოს“. ამგვარად, მე უნდა ვეცადო კანონმდებელი გავხდე და ის სოციალური წესრიგი, რომელიც მე მართებულად მიმაჩნია, კაცობრიობას თავზე სწორედ ასეთი გზით მოვახვიო.

უფრო მეტიც, ნათელია, რომ სისტემებს, რომლებიც საკუთრების უფლება საზოგადოებრივ შეთანხმების საგნად მიიჩნევენ, ან პრივილეგიებისა და უფლებების კონცენტრირებამდე მივყავართ, ან სრულ კომუნიზმამდე, რაც დამოკიდებული იმაზეა, თუ რამდენად კეთილშობილური ან ბოროტი ზრახვები ამოძრავებდა კანონმდებელს. თუ მისი ზრახვები ბოროტია, ის ყველაფერს იღონებს, რომ კანონმა მცირე ჯგუფს სხვების ხარჯზე ასარგებლოს. თუ მას ფილანტროპიული ზრახვები ამოძრავებს, მაშინ ის ეცდება, რომ ადამიანები გაათანაბროს, ცხოვრების დონის ერთიანი სტანდარტი დააწესოს და კანონის ძალით უზრუნველყოს, რომ საზოგადოების ყველა წევრს ერთნაირი წილი ერგოს იქიდან, რაც იქმნება. ასეთ შემთხვევაში, საკითხავი ის იქნება, საერთოდ თუ შეიქმნება რაიმე.

ამასთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ ახლახანს ეროვნული ასამბლეის შეკრებაზე ლუქსემბურგის სასახლეში საინტერესო სანახაობა გაიმართა. გასაოცარია, რომ მეცხრამეტე საუკუნის შუა პერიოდში, ანუ თებერვლის რევოლუციიდან რამოდენიმე დღის შემდეგ (ეს ის რევოლუციაა, რომელიც თავისუფლების დამკვიდრების ლოზუნგით განხორციელდა) ადამიანმა, რომელსაც მინისტრთა კაბინეტის წევრზე უფრო მაღალი სტატუსი გააჩნია, რადგანაც ის დროებითი მთავრობის წევრია, ანუ პირმა, რომელსაც შეუზღუდავი უფლებამოსილება მიენიჭა რევოლუციის შედეგად, მშვიდად შეიტანა ეჭვი იმაში თუ რამდენად მართებულია შრომის ანაზღაურების განსაზღვრის დროს მშრომელის ძალის, ნიჭის, შრომისმოყვარეობის, მისი უნარჩვევებისა და მის მიერ შექმნილი დოვლათის ღირებულების გათვალისწინება. სამაგიეროდ, მან ამ პირადი ღირსებების უგულვებელყოფა და ყველასთვის ფიქსირებული ანაზღაურების შეთავაზება მოითხოვა. ეს იგივეა, რომ იკითხო ერთი იარდი ქსოვილი, რომელიც ბაზარზე გასაყიდად შემთხვევითმა ადამიანმა გაიტანა იგივე ფასად უნდა გაიყიდოს, როგორც ორი იარდი ქსოვილი, რომელიც ბაზარზე მეწარმემ გაიტანა? ამასათან, რაც კიდევ უფრო დაუჟერებელია, იმავე ადამიანმა განაცხადა, რომ მისი აზრით მოგება ერთგვაროვანი უნდა იყოს, მიუხედავად იმისა, თუ რა ხარისხისა და რაოდენობის პროდუქტი იქნა ადამიანის მიერ წარმოებულიო. შესაბამისად, მისი ბრძნული შეხედულებით, მიუხედავად იმისა, რომ ბუნებაში ორი ორს უდრის, კანონის ძალით ორი ერთის ტოლიც შეძლება იყოს.

სწორედ ასეთ დასკვნებამდე მივყავართ იმ დაშვებას, რომ კანონი ბუნებაზე უზენაესია. ის ადამიანები, ვისაც ეს პირი მიმართავდა, მიხვდნენ, რომ ასეთი მიკერძოებულობა თავად ადამიანის ბუნების საწინააღმდეგოა, რადგანაც ქსოვილის ერთი იარდი ვერ ეღირება იმდენი, რაც ორი იარდი ქსოვილი უნდა ღირდეს. ასეთ შემთხვევაში საღ კონკურენციას სულ სხვა ხასიათის, ანუ ნეგატიური კონკურენცია ჩაენაცვლებოდა და ყველა მშრომელი ეცდებოდა, რომ უფრო ნაკლები ემუშავა, რადგანაც კანონის მიხედვით მისი ანაზღაურება უზრუნველყოფილი და სხვა დანარჩენების მსგავსი იქნებოდა.

მაგრამ მოქალაქე [ეს მიმართვა საფრანგეთის რევოლუციის დროს დამკვიდრდა და ავტორი მას ირონიულად იყენებს, დაახლოებით იმავე მნიშვნელობით, როგორიცაა ,,ამხანაგო” ჩვენს დროში. რედაქტორის შენიშვნა] ბლანმა ამგვარი კრიტიკა ივარაუდა და თავისი, ადამიანისთვის ეგზომ სახასიათო dolce far niente-ის (მშვენიერი რამე. რედაქტორის შენიშვნა) დასაცავად ახალი გზა შემოგვთავაზა: რადგანაც ადამიანები ხალისით არ მუშაობენ მაშინ, როდესაც მათი მუშაობა ანაზღაურებული არ არის, ყველა საზოგადოებაში სტენდი უნდა დაიდგას, რომელზედაც საზოგადოების უსაქმური წევრების სახელები დაიწერება. თუმცა ბლანს არაფერი უთქვამს იმაზე, თუ ვინ უნდა უთვალთვალებდეს ადამიანებს მათში უსაქმურების გამოსავლენად, ან რანაირი ტრიბუნალი და სადამსჯელო ზომები იქნებოდა გამოყენებული და იარსებებდა თუ არა პოლიციური სტრუქტურები. აღსანიშნავია, რომ უტოპისტებს არასოდეს აინტერესებდათ დიდი სახელმწიფო აპარატის დეტალები, რომლებიც აუცილებელია, რომ სისტემა ამოძრავდეს. როდესაც ლუქსემბურგის სასახლეში შეკრების დელეგატებმა გაოცება გამოთქვეს, გამოვიდა ბლანის მდივანი მოქალაქე ვიდალი [ფრანსუა ვიდალი (1814-1872), Jურნალისტი, პოლიტიკოსი და ეკონომიკის საკითხებზე ნაშრომების ავტორი. მხარს უჭერდა მთავრობის მიერ შრომითი ურთიერთობებისა და კაპიტალის განაწილების რეგულირებას, გამოაქვეყნა მთელი რიგი პუბლიკაციები, მათ შორის იყო La Press-ის რედაქტორი. 1848 წლის რევოლუციის შემდეგ ლუი ბლანმა ის შრომის ორგანიზების კომისიის მდივნად დანიშნა. შემდგომში ის აქტიურად მონაწილეობდა ლუი ბონაპარტის პოლიტიკურ ოპოზიციაში. მისი ყველაზე ცნობილი ნაშრომი, რომელსაც ბასტიას მოიხსენიებს ცნობილია სახელწოდებით ,,De la repartition de richesses on De la justice distributive en economic sosiale” (1846). ეს ნაშრომი იმ პერიოდის ეკონომიკური დოქტრინების კრიტიკულ ანალიზს შეიცავს. რედაქტორის შენიშვნა] და მისი ხელმძღვანელის იდეები განავრცო. რუსოს მსგავსად მოქალაქე ვიდალმა ადამიანის ბუნებისა და ღვთის კანონების გარდაქმნა შემოგვთავაზა.1

ბუნებამ თითოეულ ადამიანს გარკვეული მოთხოვნილებები და უნარ-ჩვევები მიანიჭა, ისევ როგორც სათანადო პასუხისმგებლობა, რასაც თან თვითგადარჩენის ინსტიქტი და თვითგანვითარების სურვილი მოსდევს, რაც კაცობრიობის განვითარების მამოძრავებელი ძალაა. ბატონი ვიდალი ამის შეცვლას აპირებს. მან ღმერთის ქმნილება შეისწავლა და გადაწყვიტა, რომ ის სრულყოფილი არ არის. შედეგად იმ პრინციპიდან გამომდინარე, რომ კანონს და კანონმდებელს ყველაფერი შეუძლია, მას ადამიანის პირადი ინტერესების შებოჭვა დადგენილებების მიღების გზით უნდა. ის ამ ბუნებრივ და ღვთის კანონებს ღირსებისა და მორალის კოდექსით ცვლის. ადამიანმა იმისთვის კი აღარ უნდა იცხოვროს და იმუშაოს, რომ თავისი ოჯახი შექმნას და შეინახოს, არამედ იმისთვის, რომ საკუთარ ღირსებაზე იზრუნოს და სამარცხვინო სტენდზე საკუთარი სახელის გამოჩენას მოერიდოს. თუმცა ეს ახალი წესრიგიც განსხვავებული სახით ჩამოყალიბებულ თვითდაინტერესებაა.

ვიდალი განუწყვეტლივ იმაზე საუბრობს, თუ როგორ ხდება საჯარო შენაერთებში ღირსების კოდექსის დაცვა. ალბათ ჯობია მან სიმართლის დანარჩენ ნაწილზეც ისაუბროს და თუ მის გეგმებში მშრომელთა არმიების გაწვრთნა შედის, მაშინ ისიც თქვას, რომ სამხედრო კანონმდებლობა, რომელიც 30 სახის დანაშაულისათვის სიკვდილით დასჟას გულისხმობს შრომის კოდექსის ნაწილი უნდა გახდეს.

კიდევ ერთი საზიანო შედეგი იმ პრინციპისა, რომლის გაკრიტიკებასაც ვცდილობ იმაში მდგომარეობს, რომ ის შრომის, კაპიტალის, ვაჭრობისა და მრეწველობის თავზე დამოკლეს მახვილივითაა აღმართული. ეს იმდენად სახიფათოა, რომ მინდა მკითხველს ვთხოვო ამასთან დაკავშირებული მოსაზრებები დაკვირვებით გაიაზროს.

ისეთ ქვეყანაში, როგორიც ამერიკის შეერთებული შტატებია, სადაც საკუთრების უფლება კანონზე მაღლა დგას და სადაც საზოგადოებრივი პოლიციის დანიშნულებაა ამ ბუნებრივი უფლების დაცვის უზრუნველყოფა, ყველა ადამიანი თავისუფალია თავად განაგოს თავისი შრომა და მისი პროდუქტი. მას არ ეშინია, რომ მისი გეგმები ერთ წამში გაქარწყლდება კანონმდებლის გადაწყვეტილებით და ჩარევით.

მაგრამ როდესაც საფუძვლად ის პრინციპია აღებული, რომ საკუთრების საფუძველს არა შრომა, არამედ კანონი წარმოადგენს, ჩვენ უტოპისტებს ნებას ვაძლევთ, რომ თავს საკუთარი მოსაზრებები მოგვახვიონ, როგორც ზოგადად, ისე კანონების სახით. მათ არ ესმით, რომ ისინი ადამიანის ბუნების საწინააღმდეგოდ გამოდიან და სამრეწველო პროგრესს საფრთხის წინაშე აყენებენ.

ასეთ ვითარებაში ვის მოუვა აზრად ქარხნის ან საწარმოს გახსნა? გუშინ დაადგინეს, რომ მან მხოლოდ გარკვეული საათები უნდა იმუშაოს. დღეს დაადგინეს, რომ ანაზღაურება ფიქსირებული მოცულობის უნდა იყოს. ვინ იცის რას დაადგენენ ხვალ ან ზეგ ან მაზეგ? როდესაც კანონმდებელი სხვა ადამიანებზე ბევრად უფრო მაღლა დგას და მას სჯერა, რომ უფლება აქვს მათი დრო, შრომა, გარიგებები, საკუთრება განაგოს, განა ჩვეულებრივ ადამიანს შეეძლება პროგნოზი გააკეთოს იმასთან დაკავშირებით, თუ რა მოუვა ხვალ მას და მის შრომის შედეგს? ან ასეთ პირობებში ვის მოუნდება, რომ იმოქმედოს და იმუშაოს?

რასაკვირველია არ ვუარყოფ, რომ იმ უამრავ სხვადასხვა სისტემას შორის, რომლებიც ამ მცდარ პრინციპს ეფუძნება, არის სისტემები, რომლებიც კეთილი ზრახვებისა შედეგს წარმოადგენენ, თუმცა ყველაზე მეტი ბოროტება თავად პრინციპისგან გამომდინარეობს. ნებისმიერი ასეთი წინადადებისა და გეგმის საბოლოო მიზანს საკუთრების გათანაბრება წარმოადგენს. თუმცა შეიძლება ითქვას, რომ ამ პრინციპის შედეგს ალბათ უფრო საზოგადოების გაღარიბება წარმოადგენს, რადგანაც შეძლებული ოჯახები იმავე პირობებში უნდა იყოს ჩაყენებული, რომელშიც მოსახლეობის ღარიბი ნაწილი ცხოვრობს, ხოლო თავად ეს უკანასკნელი კიდევ უფრო უარეს პირობებში, უკიდურესი სიღარიბისა და შიმშილის ზღვარზე აღმოჩნდებიან.

მე ვშიშობ ჩემი ქვეყნის მომავალზე, როდესაც ვუფიქრებდი თუ რამდენად მძიმე ფინანსური პრობლემები დადგება ჩვენს წინაშე, როდესაც ამ პრინციპის დანერგვა დაიწყება.

24 თებერვალს ჩვენ აღმოვაჩინეთ, რომ ჩვენი ბიუჯეტი ბევრად აღემატება იმას, რაც საფრანგეთს შეუძლია შემოსავლების სახით მიიღოს. გარდა ამისა, ამჟამინდელი ფინანსთა მინისტრის განცხადებით ქვეყანას მილიარდობით ფრანკის მოცულობის დავალიანება აქვს.

ასეთ ვითარებაში, რომელიც ისედაც სერიოზულად დამაფიქრებელია, ჩვენი დანახარჯები მუდმივად იზრდება, ხოლო შემოსავლები კი მცირდება.

გარდა ამისა მოსახლეობა მუდმივად შეცდომაში შეჰყავთ, რადგანაც დაპირებებს გულუხვად არიგებენ. ეს დაპირებები ძირითადად ორი სახისაა. ერთი იმაში მდგომარეობს, რომ სახელმწიფო სახსრებით რამოდენიმე საქველმოქმედო ინსტიტუტის დაარსებას გეგმავენ, რომლებიც საკმაოდ ძვირადღირებულია. მეორე დაპირების შესაბამისად, ყველა გადასახადების ტარიფები შემცირდება. ამგვარად, ერთის მხრივ საბავშვო ბაღების, თავშესაფრების, სკოლების, სახელოსნოების რაოდენობის გაზრდასა და პენსიებისა და შემწეობების განაკვეთების ამაღლებას, ყოფილი მონათმფლობელებისთვის, ისევე როგორც მონებისთვის კომპენსაციების მიიცემას, მშრომელების მიერ წარმოების იარაღის შეძენის ხელშეწყობის მიზნით, სახელმწიფო საკრედიტო ინსტიტუტების შექმნასა და სესხების გაცემას აპირებენ; გარდა ამისა ჩაფიქრებულია არმიის რიცხოვნების გაზრდა, ფლოტის რეორგანიზაცია და სხვა მრავალი. ხოლო მეორე მხრივ გარკვეული გადასახადების, მოსაკრებლებისა და ეგზომ უსიამოვნო აქციზების გაუქმებას აპირებენ.

საფრანგეთის რესურსებთან დაკავშირებული მოსაზრებების მიუხედავად, ის მაინც უნდა ვაღიაროთ, რომ ეს რესურსები ნამდვილად უნდა გაიზარდოს იმისთვის, რომ ხსენებული ამბიციური და წინააღმდეგობრივი გეგმები განხორციელდეს.

ამ უცნაური გადახრის მიუხედავად, შეიძლება ითქვას, რომ მმართველობა ცდილობს იქითკენ წარმართოს ძალისხმევა, რომ ქვეყანაში შრომა უფრო პროდუქტიული გახდეს. სწორედ ამიტომ არის გასაკვირი მოსაზრება, რომ საკუთრების უფლება კანონის ძალით არის დაწესებული ანუ, კანონმდებელს შეუძლია ნებისმიერ დროს და იმ თეორიების შესაბამისად, რომელსაც ის მოიწონებს, მიიღოს ისეთი კანონები და გამოუშვას ბრძანებები, რომლებიც საფრთხეში ჩააგდებენ მრეწველობას და შეაფერხებენ მის განვითარებას. დღეს მშრომელი იმიტომ კი არ ითვლება იმ საგნის მფლობელად, რომელიც მან თავისი შრომით შექმნა, არამედ იმიტომ, რომ ეს კანონით არის გარანტირებული. ხვალ შესაძლებელია ეს ვითარება შეიცვალოს, რადგანაც სათანადო გარანტიები გაუქმდეს, რასაც საკუთრების უკანონოდ გამოცხადება მოჰყვება.

რა შეიძლება იყოს ყოველივე ამის შედეგი? კაპიტალი და სამუშაო ძალა მომავლის წინაშე თავს დაუცველად იგრძნობს. ასეთი დოქტრინის წნეხის ქვეშ კაპიტალი დაიმალება, გაედინება ან განადგურდება. ასეთ შემთხვევაში რა მოუვა მშრომელებს, რომელთა ბედი თითქოს ასე გაღელვებთ? ისინი საკუთარ თავს უკეთ გამოკვებავენ, როდესაც სოფლის მეურნეობის პროდუქციის წარმოება შეწყდება? ისინი უკეთ ჩაცმულები იქნებიან, თუ არავის აღარ ენდომება ფაბრიკის აშენება? ან მათ მეტი სამუშაო ადგილები ექნებათ, თუ კაპიტალის გადინება მოხდება? რა წყაროებიდან მიიღებთ გადასახადებს? ან როგორ მოხდება ხაზინის შევსება? როგორ შეინახავთ არმიას? როგორ დაფარავთ დავალიანებებს? რა ფულით შეიძენთ წარმოების საშუალებებს? რა ფულით დააფინანსებთ იმ საქველმოქმედო ინსტიტუტებს, რომელთა დაწესება დადგენილების დონეზე ასეთი ადვილია?

მე ამაზე ფიქრიც კი მეშინია. ალბათ ისღა დამრჩენია, რომ საწინააღმდეგო პრინციპის განხილვაზე გადავიდე. მე მხედველობაში ეკონომისტების პრინციპი მაქვს, რომლის შესაბამისადაც საკუთრების უფლება შრომის შედეგი და არა კანონით მინიჭებული უფლებაა. ანუ პრინციპი, რომელიც ქადაგებს, რომ საკუთრება კანონის შექმნამდე არსებობდა. კანონის ერთადერთი ფუნქცია საკუთრების უფლების იმ სახით დაცვაა, რა სახითაც ის არსებობს, მიუხედავად იმისა, თუ როდის და როგორ, ინდივიდუალური თუ ჯგუფური ძალისხმევით შეიქმნა ის, იმ პირობით, რომ სხვათა უფლებები დაცული იქნება.

უპირველეს ყოვლისა უნდა აღინიშნოს, რომ თუ სამართალმცოდნეთა მოდელი ფაქტიურად მონობის პრინციპს ეყრდნობა, ეკონომისტების მოდელი თავისუფლების პრინციპს ეფუძნება. თავისუფლება კი, სახელმწიფო ჩარევის გარეშე საკუთარი შრომის შედეგებით სარგებლობის, მუშაობის, საკუთარი უნარ-ჩვევების თავისივე წარმოდგენების შესაბამისად გამოვლენის უფლებას გულისხმობს, თავდაცვის მიზნით განხორციელებული ქმედებების გარდა. მე დღესაც არ მესმის თუ რატომ უშვებენ თავისუფლების სისტემის მოწინააღმდეგეები, რომ რესპუბლიკის დროშაზე კვლავ სიტყვა ,,თავისუფლებაა“ გამოსახული. უდავოა, რომ რამოდენიმე მათგანი ამ სიტყვას ამოიღებდა და მის ნაცვლად ,,სოლიდარობას“ გამოიყენებდა. ალბათ ისინი უფრო გულახდილები და ლოგიკურები იქნებოდნენ, თუმცა ,,სოლიდარობას“ ნაცვლად მათ ,,კომუნიზმი“ უნდა გამოეყენებინათ, რადგანაც ადამიანთა ინტერესების თანხვედრა ისეთ საკითხთან დაკავშირებით, როგორიც საკუთრებაა, კანონისგან დამოუკიდებლადაც არსებობს.

უფრო მეტიც, ის ერთიანობას გულისხმობს. ჩვენ უკვე დავრწმუნდით, რომ თუ კანონმდებელი ქმნის საკუთრების უფლებას, მაშინ საკუთრების იმდენივე მოდელი შეიძლება არსებობდეს, რამდენი იდეაც უტოპისტების თავებში დაიბადება, ანუ ძალიან ბევრი. თუ საქმის ვითარება საპირისიროა, ანუ საკუთრების უფლება ბუნებითაა მინიჭებული და მანამდე არსებობდა, სანამ ადამიანმა კანონშემოქმედება დაიწყო, მაშინ სხვა სისტემა ვერ იარსებებს.

გარდა ამისა უსაფრთხოებაც არსებობს. ყველაფერი იმაზე მიუთითებს, რომ თუ ადამიანები ყოველი პიროვნების მიერ საკუთარი თავი შენახვის ვალდებულებას და საარსებო საშუალებები წარმოების უფლებას აღიარებენ, ისევე იმას, რომ ყოველ ადამიანს საკუთარი შრომის შედეგებით სარგებლობის უფლება აქვს, მაშინ ადამიანებისა და მათთან ერთად მრეწველობის მომავალიც დაცული იქნება და მშრომელების გეგმებს, ძალისხმევას და მომავალს კანონმდებლების მოღვაწეობის შედეგად სერიოზული საფრთხე აღარ დაემუქრება. ასეთ პირობებში კაპიტალი სწრაფად განვითარდება, ხოლო მისი ზრდა თავის მხრივ შრომის ღირებულების გაზრდას გამოიწვევს. მუშათა კლასი უფრო შეძლებული გახდება და ახალი კაპიტალის ჩამოყალიბებისთვის მზად იქნება. მუშათა კლასი მხოლოდ ხელფასის გამომუშავებაში როდია დაინტერესებული და მას საწარმოებში ინვესტიციების დაბანდების საშუალება მიეცემა, ანუ თავიანთი საწარმოების შექმნით ისინი ღირსებას დაიბრუნებენ.

და ბოლოს, ყველაზე მნიშვნელოვანი პრინციპი იმაში მდგომარეობს, რომ სახელმწიფო არა მწარმოებელი, არამედ მწარმოებლების უსაფრთხოების დამცველი უნდა იყოს, რაც თავის მხრივ საზოგადოებრივი სახსრების მომჭირნედ ხარჯვას გულისხმობს. შესაბამისად, ეკონომიკური განვითარებისა და კეთილდღეობის უზრუნველყოფა მხოლოდ ამ პრინციპზე დაყრდნობით და გადასახადების სამართლიანი გადანაწილებით არის შესაძლებელი.

მოდით ნუ დაგვავიწყდება, რომ სახელმწიფოს საკუთარი სახსრები არ გააჩნია. მას არაფერი არ გააჩნია გარდა იმისა, რასაც მშრომელებისგან იღებს და თანაც სახელმწიფო მანქანის შენახვა საკმაოდ ძვირი ჯდება. როდესაც სახელმწიფო ყველაფერში ერევა, მაშინ მისი ფუნქციების კერძო სექტორის ფუნქციებით ჩანაცვლება ხდება. თუ ისევე, როგორც ამერიკის შეერთებულ შტატებში აღიარებული იქნება, რომ სახელმწიფოს ფუნქცია უსაფრთხოებისა და დაცვის უზრუნველყოფაა, მაშინ სახელმწიფო თავის ფუნქციებს ბევრად უფრო ნაკლები დანახარჯებით განახორციელებს. ამ ეკონომიკური მიდგომისა და სამრეწველო განვითარების პროექტის მეშვეობით შესაძლებელი გახდება ერთი შეწონილი გადასახადის დაწესება, რომლითაც სხვადასხვა სახის საკუთრება უნდა დაიბეგროს.

მინდა რამოდენიმე სიტყვით თავისუფალი სავაჭრო რეJიმის ასოციაციას შევეხო [1846 წელს ფრედერიკ ბასტიას მხარდაჭერით ბორდოში სავაჭრო ასოციაცია ჩამოყალიბდა, ხოლო მოგვიანებით ის პარიზში შექმნილი მსგავსი ასოციაციის მდივნად დაინიშნა. რედაქტორის შენიშვნა]. ამ ასოციაციის სახელს ბევრი აკრიტიკებდა. მისი მოწინააღმდეგეები ასოციაციის ნაკლოვანებაზე საუბრობდნენ, ხოლო მომხრეები ვითარების გამოსწორებას ცდილობდნენ. ,,რატომ უნდა გავაღიზიანოთ საზოგადოება?“ – ამბობდნენ ეს უკანასკნელნი. ,,რატომ უნდა გამოვიტანოთ პრინციპი ასოციაციის სახელწოდებაში და ლოზუნგად? არ სჯობს შემოვიფარგლოთ საბაჭო მოსაკრებლებში იმ აუცილებელი ცვლილებების გატარებით, რომელთა აუცილებლობა დრომ და გამოცდილებამ დაგვანახა?“

რატომ? იმიტომ, რომ ჩემი აზრით, თავისუფალი ვაჭრობა არასდროს არ ყოფილა დაკავშირებული საბაჟო მოსაკრებლებთან, არამედ ის უფრო უფლების, სამართლიანობის, საზოგადოებრივი წესრიგის და საკუთრების უფლების დაცვის უზრუნველყოფასთან იყო დაკავშირებული. პრივილეგიების მინიჭება, რანაირი ფორმითაც არ უნდა იყოს ეს გამოხატული, სხვების საკუთრების უფლების შელახვას გულისხმობს. კომუნიზმი სხვა არაფერია თუ არა სახელმწიფოს ჩარევა სიმდიდრის გათანაბრების, ანუ ერთის ხარჯზე მეორის წილის გაზრდის მიზნით. წყაროს წყლის წვეთი ისევეა წყალი, როგორც ოკეანის წყლის წვეთი. ჩემი აზრით თუ საკუთრების უფლების რაიმე სახეობა შესუსტდება, მაშინ იერიში ათას სხვა ფორმაზეც იქნება მიტანილი. მე ჩემს განმარტოებულ ცხოვრებაზე უარი იმიტომ კი არ ვთქვი და მუშაობა იმიტომ არ დავიწყე, რომ ჩემთვის გადასახადები დაეწესებინათ. ეს იმთავითვე ნიშნავს, რომ მე მცდარ იდეას ვეყრდნობი, რომლის მიხედვითაც კანონი საკუთრებაზე ადრე არსებობდა. მე საწინააღმდეგო პრინციპის დაცვას ვცდილობ. მე დარწმუნებული ვარ, რომ მიწის მფლობელებმა და კაპიტალისტებმა თვითონ ჩადეს ტარიფში კომუნიზმის მარცვალი, რომელიც დღეს მათ საწინააღმდეგოდ მოქმედებს, რადგანაც მათ კანონი საკუთარი მოგების გაზრდის მიზნით მუშათა კლასის ინტერესების საზიანოდ მიმართეს. ეს კლასები კი თანასწორობის პრინციპის მოშველიებით, თავისი კუთვნილის დაბრუნებას მოითხოვენ, რაც სიმდიდრის გათანაბრებაში გამოიხატება და საბოლოოდ კომუნიზმს წარმოადგენს.

თუ ჩვენი კრიტიკოსები ასოციაციის პირველ განაცხადს კარგად გაეცნობიან, ანუ პროგრამას, რომლის პროექტი 1846 წლის 10 მაისის პარლამენტის სესიისთვის მომზადდა, ისინი დარწმუნდებიან, რომ ჩვენი მთავარი იდეა შემდეგია: გაცვლა, ისევე როგორც საკუთრება, ბუნებრივად არსებული უფლებაა. ყველა მოქალაქეს, რომელმაც პროდუქტი შექმნა უფლება უნდა ჰქონდეს, რომ ან თავისი საჭიროებისთვის გამოიყენოს ის, ან ის იმ საგანში გაცვალოს, რომელიც მას სურს. თუ ადამიანს, რომელსაც საზოგადოებრივი წესრიგისა და მორალის წინააღმდეგ არაფერი ჩაუდენია, ამ უფლებას მხოლოდ იმის გამო წავართმევთ, რომ ამით სხვა მოქალაქის ინტერესების დაკმაყოფილება გვინდა, ეს ძარცვის დაკანონებისა და სამართლიანობის პრინციპის დარღვევის ტოლფასი იქნება.

ეს საზოგადოებრივი წესრიგის რღვევას გამოიწვევს, რადგანაც როგორი წესრიგი შეიძლება არსებობდეს საზოგადოებაში, თუ მრეწველობის ყველა სფერო კანონისა და პოლიციის მოშველიებით ეცდება, რომ სხვა ადამიანები დაჩაგროს?

ჩვენთვის ეს საკითხი საბაჟო გადასახადებზე ბევრად უფრო ფართოა. ჩვენ არ ვუარყოფთ, რომ საზღვრების გადაკვეთის პროცესში სავაჭრო საქონელზე გადასახადი უნდა დაწესდეს, მაგრამ მიგვაჩნია, რომ ეს საგადასახადო შემოსავლები სახელმწიფო ხაზინაში უნდა შედიოდეს და მიზნობრივად გამოიყენებოდეს.

მაგრამ თუ გადასახადის მიზანია უცხოური პროდუქციის შემოტანის შეზღუდვა და ის ფისკალურ ეფექტს კარგავს, შედეგად ხაზინაც დანაკლისს განიცდის, ხოლო შიდა პროდუქტის ღირებულება ხელოვნურად იზრდება და თანაც ეს ყველაფერი მხოლოდ ერთი კლასის სასარგებლო კეთდება. სწორედ ამის წინააღმდეგ გამოდის ასოციაცია და ცდილობს, რომ კანონმდებლობაში სათანადო მუხლები გააუქმოს.

რასაკვირველია, ჩვენ მხოლოდ საბაჟო გადასახადების შემცირებისთვის არ ვიბრძვით, როგორც ამას სხვები ვარაუდობენ. მაშინ ჩვენს ლოზუნგს პრინციპად არ გამოვიყენებდით. მე იმთავითვე მესმოდა ის წინააღმდეგობები, რომელსაც ჩვენი დეკლარაცია და უსამართლობის წინააღმდეგ ბრძოლა გამოიწვევდა. განა მე არ მესმოდა, რომ მანევრირებისა და ჩვენი ძირითადი მიზნის დამალვის გზით უფრო ადვილი იქნებოდა თუნდაც ნაწილობრივი გამარჯვების მოპოვება? მაგრამ ეს ეფემერული ტრიუმფი განა იქნებოდა საკუთრების უფლების დაცვა, რაზეც ჩვენ თვითონ მიზანდასახულად ჩუმად უნდა გვესაუბრა?

მე ვიმეორებ, ჩვენ პროტექციონიზმის სისტემის წინააღმდეგ გამოვედით; არა მთავრობის მექანიზმის წინააღმდეგ, არამედ სამართლიანობის, თავისუფლების დასაცავად, რომელნიც კანონზე უფრო მაღლა დგანან. ჩვენ არ უნდა დავმალოთ ის, რისკენაც მივისწრაფით და ჩვენი ბუნდოვანი მიზნები სიტყვებით ჩამოვაყალიბოთ.2

მალე დადგება დრო, როდესაც აღიარებენ ჩვენს სისწორეს, რომ ჩვენ მართალი ვიყავით, როდესაც ასოციაციის სახელწოდებაში მიზანდასახულად გამოვიყენეთ წესრიგისა და სამართლიანობის მარადიული პრინციპი და შენიღბვის მეთოდს არ მივმართეთ. პრინციპებს ძალა გააჩნიათ, ისინი წარმოადგენენ შუქურას, რომელიც ადამიანთა გონებას ანათებს და აღადგენს იმ რწმენას, რომელიც მიიკარგა. ბოლო დროს საფრანგეთს ჟრუანტელმა დაუარა. სიტყვა კომუნიზმის ხსენებაზე ყველა შეშფოთებას გამოხატავს. როდესაც ადამიანები მოწმეები ხდებიან იმისა, თუ როგორ ყალიბდება უცნაური სისტემები და როგორ იღებენ ისინი ოფიციალურ სახეს, როდესაც მუდმივად მიიღება დამღუპველი გადაწყვეტილებები და ჩნდება იმის შიში, რომ მომავალში შეიძლება კიდევ უფრო უარესი დადგენილებები მიიღონ, ყველა შეშფოთებით უყურებს თუ საითკენ მივდივართ. კაპიტალს ეშინია, კრედიტები გაედინება, მუშაობა შეჩერებულია, ჩაქუჩი და ხერხი უმოძრაოდ დევს, თითქოს დენის ნაკადმა დაუარა ადამიანების გონებასა და ხელებს და მათი პარალიზება გამოიწვია. რატომ ხდება ეს? იმიტომ რომ საკუთრების უფლება პროტექციონისტული სისტემის მიერ ისედაც კომპრომეტირებული იყო, ხოლო ეხლა ვითარება კიდევ უფრო უარესდება. იმიტომ რომ შემოსავლების სტაბილიზაციისა და გათანაბრების მიზნით კანონი სამრეწველო ურთიერთობებში ერევა. სწორედ ამის პირველ გამოხატულებას წარმოადგენს პროტექციონისტული სისტემა, რომელიც ეხლა ათას სხვადასხვა ფორმას იღებს. დიახ, მე ღიად ვაცხადებ: მიწის მფლობელებმა, რომლებიც მთავარ მესაკუთრეებად მოიაზრებიან, საკუთრების უფლების კომპრომეტირება თავად მოახდინეს, რადგანაც კანონის ძალით სცადეს, რომ ხელოვნურად განესაზღვრათ მიწისა და მასზე მოწეული პროდუქციის ღირებულება. სიმდიდრის კანონის ძალით გათანაბრება სწორედ კაპიტალისტებმა შემოგვთავაზეს. პროტექციონიზმი კომუნიზმის წინამორბედია. უფრო მეტიც, ის კომუნიზმის გამოხატულებაა. რას ითხოვენ დღეს ტანჯული კლასები? იგივეს, რაც კაპიტალისტებმა და მიწის მფლობელებმა მოითხოვეს და მიიღეს. ისინი ბალანსისა და თანასწორობის უზრუნველსაყოფად კანონის ჩარევას მოითხოვენ. მათ უნდათ სხვა გზით მიიღონ ის, რაც პირველ შემთხვევაში ტარიფების მეშვეობით იქნა მიღწეული, თუმცა პრინციპი იგივე რჩება: კანონის გამოყენება, როცა გინდა ერთს წაართვა და სხვას მიაკუთვნო. რადგანაც თქვენთვის კაპიტალისტებო და მიწის მფლობელებო, ეს პრინციპი მისაღები იყო, ეხლა არ უნდა იჩივლოთ, რომ მუშათა კლასი კუთვნილის მიღებას ამ გზით ცდილობს.3

მაგრამ საბოლოოდ ადამიანებს თვალი აეხილებათ და ისინი იმ უფსკრულს დაინახევენ, საითკენაც მივემართებით იმ უმთავრესი პრინციპის უგულებელყოფის გამო, რომელიც აუცილებელია სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად. ეს საშინელი გაკვეთილი როდია, ანუ გამოხატულება იმისა, რომ არსებობს მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი, ეს სამართლიანობის გამოხატულებაა, რადგანაც ყველას კუთვნილი მიეგება. დღეს მდიდრები შიშმა მოიცვა იმ შემოტევის წინაშე, რომელიც მათ მიერვე დანერგილმა მცდარმა დოქტრინამ გამოიწვია. მათ ეგონათ, რომ ამ დოქტრინით თავის საკეთილდღეოდ მშვიდად ისარგებლებდნენ. დიახ, პროტექციონისტებო, თქვენ კომუნიზმის მხარდამჭერები ხართ. დიახ, მესაკუთრეებო, თქვენ საკუთრების იდეა გაანადგურეთ. პოლიტიკურმა ეკონომიამ ეს იდეა მოგვაწოდა, თქვენ კი უკანონოდ აღიარეთ ის, რადგანაც ამით თქვენი უკანონო პრივილეგიები შეიზღუდებოდა.4 და როდესაც ახალი სკოლის მიმდევრები, რომლისაც თქვენ ასე გეშინოდათ ხელისუფლებაში მოვიდნენ, რა იყო პირველი, რისი გაკეთებაც მათ სცადეს? პოლიტიკური ეკონომიის ჩახშობა, რადგანაც ის ყოველთვის კანონის ძალით გათანაბრებას ეწინააღმდეგება, რომელშიც თქვენ ასე დაინტერესებული იყავით და დღეს სხვები თქვენს მაგალითს მისდევენ. თქვენ კანონისგან იმაზე მეტს ითხოვდით, ვიდრე კანონს უნდა მიენიჭებინა. თქვენ ითხოვდით არა დაცვას და უსაფრთხოებას (რაც კანონით გეკუთვნოდათ), არამედ დამატებით ღირებულებას თქვენს საკუთრებაზე, რაც მხოლოდ სხვების უფლების შელახვის საფუძველზე შეიძლება განხორციელდეს. ეხლა თქვენი მცდარი პრეტენზიები ყველას გადაედო. თუ თქვენ გინდათ თავიდან აიცილოთ ის ქარიშხალი, რომელიც გემუქრებათ, მხოლოდ ერთი ხერხი დაგრჩენიათ. თქვენი შეცდომა აღიარეთ, თქვენს პრივილეგიებზე უარი თქვით, კანონს საჭირო ფორმა დაუბრუნეთ და კანონმდებლის როლი ზუსტად განსაზღვრეთ. თქვენ მიგვატოვეთ, იერიში მიიტანეთ ჩვენზე, არ გესმოდათ ჩვენი. ეხლა, როდესაც თქვენივე ხელით შექმნილი იმ უფსკრულის წინაშე დგახართ, იჩქარეთ ჩვენთან გაერთიანება და საკუთრების უფლება დაცვა ამ ტერმინის ნამდვილი მნიშვნელობის აღიარებით, რადგანაც ის ადამიანის უნარჩვევებსაც მოიცავს და იმ პროდუქტს, რომელიც ამ უნარ-ჩვევების გამოყენების ან გაცვლის გზითა არის შეძენილი.

დოქტრინას, რომელსაც ჩვენ ვიცავთ მოწინააღმდეგეები ჰყავს იმ მიზეზით, რომ ის უაღრესად მარტივია. მისი არსი იმაშია, რომ ის კანონის მიერ ყველა ადამიანის დაცვას მოითხოვს. ადამიანებს არ სჟერათ, რომ სახელმწიფო აპარატის არსი შეიძლება ამ ფუნქციამდე იყოს დაყვანილი. უფრო მეტიც, რადგანაც ჩვენი დოქტრინა კანონს მხოლოდ საყოველთაო სამართლიანობის დაცვის ფუნქციას უფარგლავს, მას ბრალად ერთობის უგულებელყოფას უყენებენ. პოლიტიკური ეკონომია არ ეთანხმება ამ ბრალდებას. ეს თემა შემდეგ სტატიაში იქნება განხილული.

_________________________________

1. იხილეთ მ. ვიდალის I ტომი „სიმდიდრის განაწილებასთან დაკავშირებით“; II ტომი გაზეთ Le Presse-ში გამოქვეყნებული პასუხი ვიდალის ხუთ წერილზე;

2. იხილეთ I ტომი, წერილი მ. დე ლამარტინის ,,დასაქმების უფლებასთან“ დაკავშირებით, 1845 წლის იანვარი;

3. იხილეთ II ტომი, სტატიების კრებული სუბსიდიებსა და „პროტექციონიზმსა და კომუნიზმთან“ დაკავშირებით;

4. იხილეთ „შრომის და კანონის“ მე-8 და მე-10 თავი, „ომის გამოცხადება პოლიტ-ეკონომისტების წინააღმდეგ“.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s