მოსაზრებანი ინტელექტუალთა როლის შესახებ

223462_4282630154912_2070095674_n

მოსაზრებანი ინტელექტუალთა როლის შესახებ ჩაურევლობის პოლიტიკის მიმართულებით განსახორციელებელ სოციალურ ცვლილებში

მიურეი ნ. როთბარდი
(გამოქვეყნდა 1986 წ.)

აშკარად რადიკალურია ჩაურევლობის პოლიტიკის კრედო – პიროვნების თავისუფლება, საკუთრების ხელშეუვალი უფლება, თავისუფალი ბაზარი და მინიმალური მმართველობა. ეს გულისხმობს, რომ მას (კრედოს) არსებულ პოლიტიკურ ფორმებთან, რომლებიც ზოგადად ეტატიზმის ამა თუ იმ ნაირსახეობას წარმოადგენს, აუცილებლად ძლიერი ბრძოლა ელის. ამ სტატიაში სხვადასხვა მოაზროვნეთა მიერ დაწერილი ჩაურევლობის პოლიტიკის დოქტრინათა განხილვას ან გასჯას კი არ ვცდილობთ, არამედ გვსურს, ყურადღება გავამახვილოთ იმ საკითხზე, თუ როგორ აპირებენ ეს ავტორები და თეორეტიკოსები ამ დოქტრინათა საფუძველზე თავიანთი იდეალური პოლიტიკის გატარებას. მოკლედ, ამ თეორეტიკოსებმა მმართველობის იმდროინდელი დოგმების წინააღმდეგ ეს უაღრესად რადიკალური კრედო კი ამოირჩიეს, მაგრამ სოციალური ცვლილების რა სტრატეგიას გვთავაზობენ (თუ გვთავაზობენ) თავისუფლების მისაღწევად?

ჩვენთვის ცნობილია, როგორ შეეცადნენ მარქსი და მარქსისტები რადიკალური იდეალის დამკვიდრებას. მაგრამ როგორ ახერხებენ საკუთარი მოსაზრებების დამკვიდრებას ჩაურევლობის პოლიტიკის მომხრე მოაზროვნეები, რაც, ერთი მხრივ მსგავსი ამოცანაა, ხოლო, მეორე მხრივ, განსხვავებული? ამ სტატიაში მხოლოდ რამდენიმე მნიშვნელოვანი მოაზროვნე და მათი დაჯგუფება შევარჩიეთ, რომლებიც სხვადასხვა დროს ჩაურევლობის პოლიტიკას უჭერდნენ მხარს. ვნახოთ, ლიბერტარიანული სოციალური ცვლილების მისაღწევად რა გზას გვთავაზობენ ისინი.

მათი რწმენით, მარქსისტებმა სტრატეგიისა და ტაქტიკის პრობლემებზე ფიქრში გაცილებით მეტი დრო და ენერგია დახარჯეს, ვიდრე ჩაურევლობის პოლიტიკის მომხრეებმა. მეორე მხრივ, ლიბერტარიანელებს არ ჰქონდათ ის ფუფუნება, რომ იოლად მიეგნოთ იმ სოციალური კლასისთვის, რომელსაც ცვლილების გასატარებლად სასურველ ძალად გამოიყენებდნენ („პროლეტარიატი“ კლასიკური მარქსისტებისთვის; გლეხობა ლენინისტებისა და მაოისტებისთვის; და ლუმპენ-პროლეტარიატი და „სტუდენტთა კლასი“ ახალი მემარცხენეებისთვის, რომლებიც შეერთებულ შტატებში 1960-იანი წლების ბოლოს გააქტიურდნენ). ლიბერტარიანელებს არც ის გაუცნობიერებიათ, რომ მათი გამარჯვება „ისტორიის მეცნიერული კანონებისა“ და იდუმალებით მოცული მატერიალისტური დიალექტიკის გარდაუვალი შედეგი იყო.

ყველა ახალი რადიკალური იდეა და იდეოლოგია აუცილებლად ერთი ან ერთი მუჭა ცალკეული მოაზროვნეებით იწყება და ამიტომ, ისტორიულად, როდესაც ეს მოაზროვნენი ხედავენ, რომ მათ რადიკალური პოლიტიკური კრედო აქვთ, აცნობიერებენ, რომ თუკი ოდესმე სოციალური ცვლილება უნდა მოხდეს, ეს პროცესი მათ უნდა დაიწყონ. კლასიკური ლიბერალიზმისა და ჩაურევლობის პოლიტიკის მომხრეთა უმრავლესობამ, ალბათ ბევრი ფიქრისა და განსჯის გარეშე, ერთი მარტივი სტრატეგია აირჩია, რასაც შეიძლება „განმანათლებლობა“ ვუწოდოთ. მოკლედ, ჭეშმარიტებას მივადექით, მაგრამ ხალხის უმრავლესობა შეცდომაშია შეყვანილი და კვლავ არასწორი წარმოდგენა აქვს. ამიტომ, ჩვენ უნდა გავანათლოთ ისინი ლექციების, დისკუსიების, ნაშრომების, პამფლეტების, გაზეთების საშუალებით ან სხვა გზით მანამ, სანამ სწორ თვალსაზრისზე არ დავაყენებთ. უმცირესობა რომ უმრავლესობა გახდეს, საჭიროა დარწმუნებისა და გარდაქმნის პროცესი, ერთი სიტყვით – განათლება.

რასაკვირველია, ეს სტრატეგია გამართლებულია, რამდენადაც მას შედეგი მოაქვს. ყველა ახალმა ჭეშმარიტებამ და კრედომ, მეცნიერული იქნება ის, მხატვრული, რელიგიური თუ პოლიტიკური, დაახლოებით შემდეგი გზა უნდა განვლოს: ჭეშმარიტების ყოველი ახლად აღმოჩენილი მარცვალი მისი პირველაღმომჩენიდან მოწაფეებსა და აღსაზრდელებს, მწერლებსა და ჟურნალისტებს, ინტელიგენციას და ძირითად მოსახლეობას უნდა გადაეცეს1. თუმცა თავისთავად წმინდა განმანათლებლობა მარტივი სტრატეგიაა, რადგან ის ზოგიერთ პრობლემაზე თვალს ხუჭავს, მაგალითად იმაზე, თუ როგორ აღვუდგეთ წინ ძალაუფლების პრობლემას.

გარდაქმნას დიდი უმრავლესობა უნდა დაექვემდებაროს თუ მხოლოდ ვიწრო წრე, ან ეგებ მხოლოდ მკაფიოდ განსაზღვრული და მიზანსწრაფული უმცირესობის კრიტიკული მასა? თუ ასეთ გარდაქმნას განვახორციელებთ, რა მოუვა სახელმწიფოს? თავისით, ავტომატურად გაქრება, თუ დაძაბუნდება? არსებობს რომელიმე ჯგუფი ან ჯგუფები, რომელზედაც უნდა გავამახვილოთ ყურადღება ჩვენი აგიტაციისას? მწირი რესურსები ერთი ჯგუფის გარდაქმნას უნდა მოვახმაროთ თუ რამდენიმეს? აგიტაცია თანმიმდევრულად და აშკარად უნდა გავწიოთ, თუ სანამ ბრძოლისთვის მზად არ ვიქნებით, მალულად ვიმოქმედოთ? საზოგადოების რომელი მდგომარეობიდან უნდა ვიხეიროთ უფრო მეტად? რამდენად სასარგებლო ან საზიანო იქნება ჩვენი მოძრაობისთვის ეკონომიკური, სამხედრო ან სოციალური კრიზისი? არც ერთი ეს საკითხი იოლი არ არის, მაგრამ, სამწუხაროდ, ჩაურევლობის პოლიტიკის იდეოლოგებმა და მომხრეებმა ძალიან ცოტა დრო დაუთმეს მათზე ფიქრს, მათ გადაწყვეტაზე რომ აღარაფერი ვთქვათ.

ამ ნარკვევში წარსულში ცნობილ ზოგიერთ მოაზროვნეს განვიხილავთ. რას ფიქრობდნენ ისინი სოციალური ცვლილების პრობლემებზე, კერძოდ, როგორც განათლებული ადამიანები, რას ფიქრობდნენ, რა როლი უნდა შეესრულებინა ინტელექტუალებს (შეიძლება საკუთარი თავის ჩათვლითაც) ასეთი ცვლილების ხელშესაწყობად?

1. რეტრეატიზმი (განდეგილობა): დაოიზმი ძველ ჩინეთში

დაოიზმის ფუძემდებელი, ლაო-ძი პირველი ლიბერტარიანელი მოაზროვნე იყო. მისი ცხოვრების შესახებ ძალიან ცოტა რამ არის ცნობილი, მაგრამ, როგორც ჩანს, ის პირადად იცნობდა კონფუციუსს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მეექვსე საუკუნეში და, ამ უკანასკნელის მსგავსად, წარმოშობით სუნგის სახელმწიფოდან იყო. შთამომავლობით ის ინის დინასტიის დაბალი წრის არისტოკრატიას ეკუთვნოდა. ფილოსოფოს ბიუროკრატთა მმართველობის გამოჩენილი აპოლოგეტებისგან განსხვავებით, ლაო-ძიმ შეიმუშავა რადიკალური ლიბერტარიანული კრედო. ლაო-ძისთვის ადამიანი და მისი ბედნიერება ქვეყნის მთავარი საჭირბოროტო საკითხი და ამოცანა იყო. მისი აზრით, თუკი საზოგადოებრივი ინსტიტუტები ხელს უშლიდა ადამიანის აყვავებას და ბედნიერებას, მაშინ ასეთი ინსტიტუტები შემცირებული, შესუსტებული ან საერთოდ გაუქმებული უნდა ყოფილიყო. ინდივიდუალისტი ლაო-ძი მთავრობას ადამიანის ბოროტ მჩაგვრელად მიიჩევნდა, რომელსაც „იმდენი კანონები და დადგენილებები ჰქონდა, რამდენი ბეწვიც კი არ იყო ხარის ტყავზე“, და რომელიც „მძვინვარე ვეფხვზე უფრო საშიში იყო“. მოკლედ, მთავრობა რაც შეიძლება მინიმუმამდე უნდა შეიზღუდოს; მთავრობის მთავარი ფუნქციაა „ჩაურევლობა“ – ადამიანს აღმშენებლობისა და ბედნიერების საშუალებას მხოლოდ მთავრობის მხრიდან ჩაურევლობა აძლევს. მთავრობის ნებისმიერ ჩარევას, აცხადებდა ლაო-ძი, უკუშედეგი მოსდევს და არეულობასა და დაბნეულობას იწვევს. ლაო-ძიმ მთავრობასთან მიმართებაში კაცობრიობის გამოცდილება მოიშველია და, ბოლოს, ასეთ მკაცრ დასკვნამდე მივიდა: “ქვეყნად რაც უფრო მეტია ხელოვნური ტაბუ და შეზღუდვები, მით უფრო ღარიბია ხალხი… რაც უფრო მეტი იქნება ასეთი კანონები და წესები, მით უფრო მეტი ქურდი და ყაჩაღი იქნება”.

შესაბამისად, ყველაზე ჭკვიანური ის იქნება, რომ სუსტი მთავრობა გვყავდეს, რომელიც არაფერში ჩაერევა და შედეგად, ქვეყანა „თვითონვე მოწესრიგდება“. ამას ლაო-ძი ასე გადმოგვცემს: „ბრძენს უთქვამს: არაფერში ვერევი, ხალხი თვითონ იცვლება; მე სიმშვიდეს ვუწყობ ხელს, ხალხი კი ყველაფერს თვითონ აწესრიგებს; არაფერში ვერევი, ხალხი თვითონ მდიდრდება…“

აღმოსავლური დესპოტიზმის ბატონობის დროს ლაო-ძი მრავალმნიშვნელოვან და რადიკალურად ახალ თვალსაზრისამდე მივიდა. რა სტრატეგია უნდა გამოვიყენოთ სოციალური ცვლილების მისაღწევად? რა თქმა უნდა, ლაო-ძის ამის მოფიქრება არ შეეძლო, რადგან ლიბერტარიანული სოციალური ცვლილების არანაირი ისტორიული ან თანამედროვე მაგალითი არ არსებობდა და მას არ შეეძლო რაიმე ოპტიმისტური სტრატეგია ჩამოეყალიბებინა ან ხელისუფლების დასამხობად მასობრივი მოძრაობის წამოწყებაზე ეფიქრა. ამიტომ, ერთადერთი სტრატეგიული გამოსავალი, რაც მას შესაძლებლად ეჩვენებოდა, ის იყო, რომ საზოგადოებისა და ქვეყნისგან მოწყვეტის, განმარტოებისა და ფიქრის ცნობილი დაოისტური გზა აერჩია.

მე ვფიქრობ, მართალია, თანამედროვე დაოისტები ქვეყნისგან მოწყვეტას რელიგიური ან იდეოლოგიური კუთხით უდგებიან, მაგრამ სრულიად შესაძლებელია რომ ლაო-ძი ამ პრინციპით კი არ მოუწოდებდა განდგომისკენ, არამედ სასოწარკვეთილებაში ჩავარდნილს ეს ერთადერთ სტრატეგიად ეჩვენებოდა. თუ უიმედო იყო იმაზე ფიქრი, რომ საზოგადოება სახელმწიფოს ჩაგვრისგან დაეხსნა, მაშინ შეიძლება ის ვარაუდობდა, რომ საზოგადოებიდან და ქვეყნიდან განდგომა სახელმწიფო ტირანიიდან თავის დაღწევის ერთადერთი სწორი გზა იყო2. დაოისტთა მთავარი ამოცანა სახელმწიფოსგან განდგომა რომ იყო, კარგად ჩანს დიდი დაოისტის ჯუანგ-ძის მოსაზრებებიდან (369 ჩვ.წ.ა. – 286 ჩვ.წ.-მდე), რომელმაც ორი საუკუნის მერე ჩაურევლობის პოლიტიკის შესახებ ლაო-ძის მოსაზრებები ლოგიკურ დასასრულამდე – ინდივიდუალისტურ ანარქიზმამდე მიიყვანა. გამორჩეული სტილის მქონე, გავლენიანი ჯუანგ-ძი, რომელიც ალეგორიულ არაკებს წერდა, ძალიან განსწავლული კაცი იყო მანის სახელმწიფოში.წარმოშობით ისიც ძველ არისტოკრატიას ეკუთვნოდა. ჯუანგ-ძი თავის მშობლიურ ქვეყანაში პატარა მოხელე იყო, მაგრამ, როგორც მწერალი, ის ცნობილი გახდა მთელ ჩინეთში, იმდენად ცნობილი, რომ ჩუ-ს სამეფოს მეფე უეიმ ემისარი გაუგზავნა მას, დიდძალი საჩუქრები გაატანა და თავისი სახელმწიფოს მინისტრობა შესთავაზა. ჯუანგ-ძიმ მეფის წინადადება არაფრად ჩააგდო და უარი შეუთვალა. ისტორიაში ეს იყო ერთ-ერთი ყველაზე ამაღლებული საქციელი იმ ბოროტების საპასუხოდ, რომელიც სახელმწიფო ძალაუფლებაში იმალება: ეს იყო საკადრისი პასუხი იმ ადამიანის მხრიდან, რომელიც, ალბათ, პირველი ანარქისტი იყო მსოფლიოში.

ათასი უნცია ოქრო, ალბათ, მართლაც, დიდი ჯილდო იყო და მთავარი მინისტრის პოსტიც ნამდვილად მაღალი თანამდებობა, მაგრამ, ოდესმე გინახავთ სამსხვერპლო ხარი, რომელსაც შესაწირად ამზადებენ? რამდენიმე წლის მანძილზე მას კარგად უვლიან და კვებავენ, მერე მდიდრული ფარჩით რთავენ და დიდ ტაძარში წასაყვანად ამზადებენ. ამ დროს, ალბათ, ის სიამოვნებით გაუცვლიდა ადგილს რომელიმე ღორს, მაგრამ შეძლებდა კი ამას? ვინ მოისურვებს ბატონის სამსხვერპლოზე ყოფნას, თუნდაც ტალახიან ორმოში იჯდეს? ამიტომ, არავინ არ ჩადგება სახელმწიფო სამსახურში და საკუთარ მოწოდებაზე ხელს არ აიღებს.

ჯუანგ-ძიმ გაიმეორა და გაალამაზა ლაო-ძის სიტყვები ჩაურევლობის პოლიტიკისა და სახელმწიფო მმართველობის წინააღდეგ: „კაცობრიობა ყოველთვის თავის ნებაზე იყო მიშვებული; არასდროს ყოფილა, რომ კაცობრიობა ვინმეს [წარმატებით] ემართოს“. ფაქტობრივად, სამყაროს „არ სჭირდება მართვა; სინამდვილეში, ის არ უნდა იმართებოდეს“.

„სპონტანური წესრიგის“ იდეაც პირველად ჯუანგ-ძიმ წამოაყენა, რომელიც XIX საუკუნეში პრუდონმა, XX საუკუნეში კი ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის წარმომადგენელმა ფ.ა.ჰაიეკმა განავითარა: „კარგი წესრიგი სპონტანურად მყარდება, როდესაც საქმეში არავინ ერევა“.

გარდა ამისა, ჯუანგ-ძი ალბათ პირველი თეორეტიკოსი იყო, რომელიც სახელმწიფოში აშკარა ყაჩაღს ხედავდა: „პატარა ქურდს ციხეში სვამენ, უფრო დიდი ყაჩაღი კი სახელმწიფოს მმართველი ხდება“. ამგვარად, ერთადერთი განსხვავება სახელმწიფო მმართველსა და ნამდვილ ყაჩაღთა ბელადს შორის ნადავლის რაოდენობაშია. ეს საკითხი მმართველის ყაჩაღობის შესახებ ციცერონმა გაიმეორა, რასაკვირველია, სრულად დამოუკიდებულად, მერე კი – წმინდა ავგუსტინემ და შუა საუკუნეეების სხვა ქრისტიანმა ფილოსოფოსებმა3.

2. ლა ბოეტიე: ფილოსოფოსი და სამოქალაქო დაუმორჩილებლობის სტრატეგი

ახლაგაზრდა ფრანგი არისტოკრატი, ეტიენ დე ლა ბოეტიე (1530-1563) პირველი თანამედროვე ლიბერტარიანელი პოლიტიკური ფილოსოფოსი იყო. ლა ბოეტიეს მამა სამხრეთ-დასავლეთ საფრანგეთის პერიგორდის რეგიონში სამეფო სამსახურში იდგა; დედა ბორდოს პარლამენტის თავმჯდომარის და იყო. ეტიენი ადრეულ ასაკშივე დაობლდა და მისივე მოსახელე ბიძა ზრდიდა, რომელიც საეკლესიო მსახური იყო. ლა ბოეტიემ 1553 წელს ორლეანის უნივერსიტეტში სამართლის ხარისხი მიიღო და მაშინვე ბორდოს პარლამენტში იშოვა სამსახური, სადაც მნიშვნელვან წარმატებას მიაღწია, როგორც მოსამართლემ და დიპლომატმა, მაგრამ 1563 წელს უდროოდ გარდაიცვალა 32 წლის ასაკში. ლა ბოეტიე ცნობილი იყო, როგორც შესანიშნავი პოეტი და ჰუმანისტი, თარგმნიდა ქსენოფონტეს, პლუტარქეს და საფრანგეთის ახალგაზრდა პოეტების ჯგუფთან, „პლეადასთან“ ახლო კავშირი ჰქონდა.

ლა ბოეტიეს სახელმწიფო კარიერას ლიბერტარიანიზმთან არაფერი აკავშირებდა. სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე მან დაწერა „მოგონებები 1562 წლის იანვრის შესახებ“, სადაც ის საფრანგეთის ხელისუფლებას, პროტესტანტი ლიდერების, როგორც აჯანყებულების, დასჯას და საფრანგეთში კათოლიკობის ძალით დამკვიდრებას სთხოვდა4. მას ეს ხელნაწერი არ გამოუქვეყნებია.

ლა ბოეტიეს დიდი დამსახურება თავისუფლების იდეასთან მიმართებაში იმ პერიოდს უკავშირდება, როდესაც ის იურიდიული ფაკულტეტის საწყალი სტუდენტი იყო. პარალელს თუ გავავლებთ, XVI საუკუნისთვის ეს ისეთივე პერიოდი იყო, როგორც თანამედროვე უკმაყოფილო ახალგაზრდობის ბოჰემური ან „ჰიპური“ პერიოდი. ამასთან, ორლეანის უნივერსიტეტმა აზროვნების გადახალისებისა და რელიგიური მღელვარების ეპოქა გამოიარა. უნივერსიტეტში ლ. ბოეტიეს მთავარი მოძღვარი ან დიუ ბურგი იყო, რომელიც ჯერ კიდევ არ იყო პროტესტანტი, მაგრამ დიდ მიდრეკილებას ამჟღავნებდა. დიუ ბურგი ლა ბოეტიეს მიერ უნივერსიტეტის დამთავრებიდან ექვსი წლის შემდეგ გახდა წამებული ჰუგენოტი, რომელიც, ერეტიკული რწმენის გამო, კოცონზე დაწვეს. სწორედ ამ მღელვარე პერიოდში ჩამოაყალიბა ბოეტიემ თავისი მოკლე მაგრამ ნათელი, ღრმა და ძალიან რადიკალური ნაშრომი „საუბარი ნებაყოფლობით მონობაზე“ (Discourse de la Servitude Voluntaire), რომელიც მას არ გამოუქვეყნებია, მაგრამ ხელნაწერის სახით ფართო წრეში ტრიალებდა, როგორც „სამიზდატი“-ის მსგავსი გამოცემა და ძალიან პოპულარული გახდა პერიგორდიანის პროგრესულად მოაზროვნეთა წრეში5.

ჯერ ერთი, ლა ბოეტიე ჰობსსა და ლოკზე ერთი საუკუნით ადრე აბსტრაქტული, დედუქტიური მსჯელობით ამტკიცებდა, რომ ყველა ადამიანს აბსოლუტური, სრულიად ბუნებრივი უფლება აქვს თავისუფალი იყოს. ლა ბოეტიე გონებისთვის მისაწვდომ მარადიულ და ზოგად პრინციპებს გვთავაზობდა და მაგალითებს მხოლოდ კლასიკური ისტორიიდან იღებდა, იმ დროს, როდესაც შემდგომი პერიოდის, 1570-1580-იანი წლების რადიკალი ჰუგენოტი მონარქომაქები (ტირანიის წინააღმდეგ მებრძოლი მწერლები და პუბლიცისტები დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოებში) საფრანგეთის თავისუფლებაზე საუბრისას მხოლოდ სამართლებრივ და ისტორიულ არგუმენტებს იყენებდნენ.

მეორე, ლა ბოეტიემ „ტირანის“ კლასიკური და შუასაუკუნეების დროინდელი ბუნდოვნი გაგება, რაც ერთი ადამიანის არასწორ მმართველობას გულისხმობდა, მთელ სახელმწიფოზე განავრცო, რომელიც ადამიანის ბუნებრივ უფლებებს ლახავდა. ამასთან, მისი კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი დამსახურება ის არის, რომ „ტირანიის” გაგებამ არა მხოლოდ თავად დესპოტი, არამედ მთელი სახელმწიფო აპარატი მოიცვა, რომელიც დესპოტს ემსახურებოდა და სახელმწიფოს მართვა-გამგებლობაში მონაწილეობდა.

მესამე და ყველაზე მნიშვნელოვანი, ლა ბოეტიემ დევიდ ჰიუმზე ორი საუკუნით ადრე შენიშნა, რომ ყოველგვარ ტირანიას, ძალადობრივს თუ დესპოტურს, ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე ხალხის უმრავლესობის ნება ედო საფუძვლად, რადგან ერთ ადამიანს ან სახელმწიფო აპარატის შემადგენელ უმცირესობას ფიზიკურად ძალა არ შესწევს, რომ უმრავლესობის ნებას დიდხანს გაუწიოს წინააღმდეგობა. როგორც ლა ბოეტიე აღნიშნავდა, მართალია, ყოველი სახელმწიფო მმართველობა ძალადობისა და დაპყრობის შედეგად წარმოიშვა, მაგრამ მმართველის ხელისუფლებაში დასარჩენად მთელი ხალხის ნებაა საჭირო.

თუკი სახელმწიფო ტირანია ხელისუფლებაში ხალხის ნებით რჩება, მაშინ ამ ხელისუფლების თავიდან მოშორების გზა და თავისუფლების მიღწევის სტრატეგია სრულიად ნათელია. პოლიტიკური აზროვნების ისტორიაში ლა ბოეტიემ პირველმა მიაგნო სახელმწიფო ტირანიის თავიდან მოშორების მარტივ გზას. ეს არის სახელმწიფო ბრძანებებისადმი მასობრივი დაუმორჩილებლობა, განსაკუთრებით კი, სახელმწიფოს მიერ დაკისრებული სავალდებულო გადასახადებისა და ბეგარის გადახდაზე უარის თქმა.

ლა ბოეტიეს თქმით, ტირანიის დასამარცხებლად ძალის გამოყენება არ არის აუცილებელი: „ერთი ტირანის ჩამოგდებას ნამდვილად არ სჭირდება ბრძოლა, რადგან ის ავტომატურად დამარცხდება, თუ ქვეყანა უარს იტყვის საკუთარ მონობაზე“. ამისთვის საჭიროა, ხალხმა ტირანების თანხებითა და რესურსებით მომარაგება შეწყვიტოს. „უბრალოდ, ნუღარ დაემორჩილებიან“, და „ტირანები ისე გაქრებიან როგორც არაფერი“. ლა ბოეტიე „ღარიბ, გასაცოდავებულ და დაბეჩავებულ ხალხს“, სიკეთეს მოკლებულ, გაღატაკებულ და სახლ-კარიანად გაძარცულთ, გულმოწყალედ ევედრება, რომ ბორკილები დაამსხვრიონ და ტირანების საკუთარი ჩაგვრის იარაღებით მომარაგებაზე ხელი აიღონ. როგორც ის ამბობს, „ტირანს არაფერი აქვს იმ ძალაუფლების მეტი, რასაც თქვენ ანიჭებთ თქვენივე გასანადგურებლად. სად შეუძლია მას, ყველას თვალყური გადევნოთ, თუ თქვენვე არ დაეხმარებით? სად აქვს იმდენი ხელი, რომ ყველას გირტყათ, თუ თქვენივე ხელებს არ გამოიყენებს? სად აქვს იმდენი ფეხები, რომ თქვენი ქალაქები გათელოს, თუ თქვენივე ფეხებს არ გამოიყენებს? საიდან აქვს მას ძალაუფლება, თუ არა თქვენივე საშუალებით? მაშასადამე, გამოსავალი არეულობა და სისხლისღვრა კი არ არის, არამედ მხოლოდ „თავისუფლების სურვილი“. მოკლედ, მიიღეთ გადაწყვეტილება, რომ აღარ ემსახურებით, და მაშინვე გათავისუფლდებით. მე არ გთხოვთ, ხელი აღმართოთ ტირანზე და ძირს ჩამოაგდოთ. უბრალოდ, აღარ დაეხმაროთ. მაშინ ნახავთ, როგორ დაკარგავს თავის წონას და ნაწილებად დაიშლება იმ ქანდაკების მსგავსად, რომელსაც კვარცხლბეკი გამოაცალეს6. მაგრამ, თუ ტირანია აუცილებლად ხალხის თანხმობას ეყრდნობა, საერთოდ რატომ თანხმდება ხალხი ამას და რატომ უწყობს ხელს საკუთარ უბედურებას და განადგურებას?“

ლა ბოეტიე ლოგიკურად მიდის იქამდე, რაც მას პოლიტიკური თეორიის მთავარ პრობლემად მიაჩნია, და რასაც შეიძლება ჩვენ „სამოქალაქო მორჩილების საიდუმლო“ ვუწოდოთ. რატომ არის ქვეყნად ხალხი საკუთარ მონობაზე თანახმა? ყველგან და ყოველთვის რატომ ემორჩილება ხალხი საზოგადოების იმ მცირე ნაწილის ბრძანებებს, რომლისგანაც მთავრობა შედგება? რატომ, რატომ – ყვირის გაბრაზებული ლა ბოეტიე მთელი განცდით, – რატომ, როდესაც გონება გვკარნახობს, რომ სამართლიანობა ყველასთვის ბუნებრივ უფლებებსა და თანასწორ თავისუფლებას მოითხოვს? რატომ, როდესაც ცხოველებიც კი თავისუფლების ბუნებრივ ინსტინქტს ამჟღავნებენ? რატომ არ ახსოვს ადამიანს, „რეალურად თავისუფლებაში დაბადებულ ერთადერთ არსებას“, თავისი პირვანდელი მდგომარეობა და რატომ არ აქვს მისი დაბრუნების სურვილი?7 მოკლედ, რატომ ეფლობა ხალხი ისეთ „აუტანელ“ და „საშინელ მანკიერებაში“, რომ საკუთარ მონობას ეთანხმება?

უპირველესად, – ამბობს ლა ბოეტიე, – ტირანიული სახელმწიფო ხელისუფლების დამყარება რთულად იწყება და დაპყრობის გზით ხორციელდება, ეს ან გარეშე ძალების დახმარებით, ან შიდა გადატრიალებით, ან საომარი მდგომარეობით გამოწვეული სირთულეების დასაძლევად ხელისუფლების უფლებამოსილებების გაზრდის გამართლებით ხდება. მაშ, რატომ ეგუება ხალხი ამას?

ლა ბოეტიეს აზრით, ამის პირველი მიზეზი ის არის, რომ არსებობს იდუმალი ძალა, რომელიც ხალხს ნებისმიერ ინსტიტუტს, მათ შორის საკუთარი დამონების ინსტიტუტსაც სწრაფად აჩვევს და აგუებს.

მართალია, თავიდან ადამიანებს ზეწოლითა და იძულებით იმორჩილებენ, მაგრამ მათი მომდევნო თაობა თავისით ემორჩილება და სიამოვნებით ასრულებს იმას, რასაც მათი წინაპრები იძულებით აკეთებდნენ. ამიტომ, უღლის ქვეშ დაბადებული და მონობაში გაზრდილი ადამიანები ძალდაუტანებლად ეგუებიან იმ გარემოში ცხოვრებას, რომელსაც მშობლიურად მიიჩნევენ. სხვა ვითარებას და სხვა უფლებებს არ იცნობენ და სრულიად ბუნებრივად მიაჩნიათ ის პირობები, რა პირობებშიც დაიბადნენ.

ამგვარად, თავისუფლებისკენ კაცობრიობის ბუნებრივ ლტოლვას ჩვეულება სძლევს, „რადგან, რაც არ უნდა კარგი იყოს ბუნების ნაბოძები, ხელშეწყობა თუ არ ექნება, ქრება, ცხოვრება კი მუდამ თავის გზით მიგვაქანებს“. ამიტომ, ადამიანები იმ აზრთან შეგუებული იზრდებიან, რომ მუდამ ასეთ მდგომარეობაში იყვნენ და მათი მამებიც იმასვე განიცდიდნენ, რასაც ისინი. ამგვარად, ცდილობენ შეეგუონ ამ მონობას, ამ ბოროტებას და სხვების მაგალითსა და საქციელს ბაძავენ. საბოლოოდ, ძალაუფლებას ანიჭებენ მათ, ვინც მესაკუთრული უფლებებით მბრძანებლობს მათზე იმ მოსაზრების საფუძველზე, რომ ეს მუდამ ასე იყო8. ამგვარად, ხალხი ხალისით და სიამოვნებით კი არ უნდა ხვდებოდეს უამრავ „გადასახადს“, არამედ მათ საბოლოოდ „გაუქმებას“ უნდა ესწრაფოდეს.

მეორე მიზეზი ის არის, რომ სახელმწიფო აპარატს არ სჭირდება ხალხის ჩვეულებების გარდაქმნა, თანხმობა დაყოლიებითაც მიიღწევა. ლა ბოეტიე საუბარს იმ სხვა ბერკეტების შესახებ განაგრძობს, რომელთა გამოყენებით მბრძანებლები ამ თანხმობას აღწევენ. ერთ-ერთ ძველისძველ მექანიზმს მასებისთვის საცირკო სანახაობის მოწყობა წარმოადგენს: „პიესები, ფარსი, სპექტაკლები, გლადიატორები, უცხო მხეცები, ჯილდოები, სურათები და სხვ. … ეს ყველაფერი ანტიკური ხალხების დასამონებლად გამოყენებული ოპიუმი და ხაფანგი იყო, მათი თავისუფლების საფასური და ტირანიის ბერკეტი. ძველი დიქტატორები ასეთი მანევრებითა და გართობებით, დროსტარებითა და ამაო სიამეებით ხიბლავდნენ და წარმატებით მართავდნენ დამონებულ, დაბეჩავებულ ხალხს. ისინი კი მიამიტად სწავლობდნენ მორჩილებას, მაგრამ არა ისე, როგორც პატარა ბავშვები ლამაზი, სურათებიანი წიგნებიდან სწავლობენ კითხვას“9.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მექანიზმი ხალხისთვის იმ რწმენის ჩანერგვა იყო, რომ ტირანი კეთილგონიერი, სამართლიანი და კეთილშობილი მმართველია. ახლანდელ დროში, – წერს ლა ბოეტიე, – მმართველები „უსამართლო, თუნდაც მნიშვნელოვანი, პოლიტიკის გატარებას ისე არ დაიწყებენ, წინ ლამაზი სიტყვა თუ არ წაუმძღვარეს ხალხის კეთილდღეობისა და საერთო სიკეთის შესახებ“. ძლიერი იდეოლოგიური პროპაგანდა კარგად მოფიქრებული მისტიფიკაციაა. ამიტომ, ძველი მეფეები ხალხს იმ აზრს უნერგავდნენ, რომ თვითონ ჩვეულებრივ ადამიანებზე მაღლა და ღმერთებთან ახლოს იდგნენ. მეფის გვირგვინზე სასწაულებრივი და ჯადოსნური სიმბოლოები იყო ამოტვიფრული. „ამით ისინი საკუთარ ქვეშევრდომებს მეფის პატივისცემასა და თაყვანისცემას შთააგონებდნენ“. ზოგჯერ ტირანები ისე შორს მიდიოდნენ, რომ საკუთარ თავს ღვთაებას უწოდებდნენ. ამგვარად, „საკუთარი ძალაუფლების განსამტკიცებლად ტირანები ყველაფერს აკეთებდნენ, რომ ხალხს არა მარტო მათი მორჩილება და მონობა ესწავლა, არამედ მათი თაყვანისცემაც“10.

„საცირკო სანახაობა განსაკუთრებული იდეოლოგია და მისტერია იყო. ამასთან ერთად, ის წმინდა პროპაგანდისტული მექანიზმი იყო, მაგრამ მბრძანებლებს ქვეშევრდომებისგან თანხმობის მისაღებად სანახაობის გარდა კიდევ ერთი სტრატეგია ჰქონდათ. ეს იყო ხალხის მოსყიდვა. ხალხის უხვად დასაჩუქრება განსაკუთრებული ეშმაკური მეთოდია მათთვის იმ რწმენის ჩასანერგად, რომ ტირანული მმართველობა სასარგებლოა.

უჭკუო ხალხი ვერ ხვდებოდა, რომ ისინი უბრალოდ მათ თავისსავე ქონების ნაწილს უბრუნებდნენ. მმართველი ვერ შეძლებდა, რომ მათთვის რამე მიეცა, თუკი უფრო ადრე თავად არ წაართმევდა მათ… ბრბო მუდამ ასე იქცევა – მუდამ მზად არის ქრთამის მისაღებად“11.

დასასრულ, ლა ბოეტიეს კიდევ ერთი მეტად მნიშვნელოვანი და ორიგინალური წვლილი პოლიტიკურ თეორიაში ის არის, რომ მან ერთი ადამიანის ტირანიის ცნება მთელ სახელმწიფო აპარატზე განავრცო. როგორც ასეთი, ეს არის მუდმივი და ხანგრძლივი მოსყიდვების გზით ჩამოყალიბებულ ქვეშევრდომ მოკავშირეთა სტაბილური იერარქია, მოახლეთა, თანამდებობის პირთა და ბიუროკრატთა ლოიალური ბანდა. ლა ბოეტიე ამ ფაქტორში „ტირანიის ბატონობის მთავარ მამოძრავებელ ძალას და საიდუმლოს, მის საყრდენსა და საძირკველს“ ხედავს.

არსებობს საზოგადოების დიდი ნაწილი, რომელიც სახელმწიფოს მხრიდან იშვიათად მიღებული ასეთი ნაწყალობევით არ ტყუვდება და ისინი, ვინც დესპოტიის პირობებში დიდ და მუდმივ სარგებლობას ღებულობს. ამიტომ მათი დესპოტიისადმი ერთგულება ილუზიაზე, ჩვევაზე ან სასწაულზე კი არ არის აგებული, არამედ უფრო მყარი და საფუძვლიანია.

ამგვარად, მძარცველთა მიერ ყალიბდება პატრონის ერთგული იერარქია და ადამიანები საზოგადოებრივ ფენებად იყოფიან. ისინი „ტირანიას იმ ძაფით ებღაუჭებიან, რა ძაფითაც თავად არიან მასზე მიბმული“. მოკლედ, „ყველა, ვინც მწველი ამბიციით ან მეტისმეტი სიხარბით არის შეპყრობილი, ტირანიის ირგვლივ იყრის თავს და მხარს უჭერს მას, რომ მისი ნადავლით ისარგებლოს და დიდი ტირანის ქვეშევრდომ პატარა უფროსად იქცეს“. მართალია, ისინიც ხელქვეითები არიან და სხვის უფროსობასაც განიცდიან, მაგრამ მორჩილების სანაცვლოდ ამ ხელქვეითებს უფლება აქვთ დანარჩენი ხალხი დაჩაგრონ12.

უფრო ღრმად თუ დავუკვირდებით, თავისუფლების მიღწევის სტრატეგია არც ისე იოლი მისაგნებია: მართალია, მასობრივი სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა მთავარი გასაღებია, მაგრამ ჩვეულების, პროპაგანდის და განსაკუთრებული პრივილეგიების ხლართებით დაბრმავებული ხალხი როგორ უნდა მივიყვანოთ იქამდე? ლა ბოეტიე გულს არ იტეხს, რადგან, ერთი რამ ცხადია, მთელი საზოგადოება არ არის მოტყუებული და მონობას შეჩვეული. გარემო შეიძლება გავლენას ახდენდეს, მაგრამ ყველაფერს ის არ განსაზღვრავს; „პირუტყვი მასისგან“ განსხვავებით, ყოველთვის არსებობს უფრო გამჭრიახი ნაწილი – ელიტა, რომელიც რეალობას აცნობიერებს: “მუდამ არსებობს რამდენიმე ადამიანი, ვისაც სხვებზე მეტი ნიჭი აქვს, ვინც გრძნობს უღლის სიმძიმეს და თავს ვერ იკავებს, რომ თავიდან არ მოიშოროს”. ეს ის ხალხია, ვისაც ნათელი და შორსმჭვრეტელი გონება აქვს, ვინც არასდროს აღიგვება პირისაგან მიწისა. „დედამიწაზე თავისუფლება რომც გაქრეს, მას ადამიანები აღმოაჩენენ“. მიუხედავად იმისა, რომ თავის სახელმწიფოში ყველა მბრძანებელი ნამდვილი განათლების გაკონტროლებასა და ჩახშობას ერთნაირად ცდილობს, ხოლო ელიტას სიტყვისა და მოქმედების უფლებას, ამდენად, გარდაქმნის შესაძლებლობასაც კი ართმევს, მაინც არსებობენ გმირი ლიდერები, რომლებსაც „ქვეყნის ბოროტი ხელიდან დახსნა“ არ გაუჭირდებათ. ეს განათლებული და გულადი ელიტა რევოლუციური წინააღმდეგობის ავანგარდს ჩამოაყალიბებს. განათლებითა და ხალხის ჭეშმარიტების გზაზე დაყენებით, ისინი ხალხს ბედნიერებისა და თავისუფლების შესახებ ცნობიერების დაბრუნებაში დაეხმარებიან და სახელმწიფოს მიერ ჩანერგილ მითებსა და ილუზიებს გაფანტავენ. გარდა ამისა, როგორც ლა ბოეტიე აღნიშნავს, მათ ის ფაქტიც დაეხმარება, რომ სასახლის მრავალი პრივილეგირებული მსახური და მაღალჩინოსანი საცოდავ, მონურ ცხოვრებას ეწევა. ამიტომ, ზოგიერთი მათგანიც შეუერთდება საზოგადოებრივ დაუმორჩილებლობას და მმართველი ელიტის დამხობაში ისინიც მიიღებენ მონაწილეობას13.

ამგვარად, ლა ბოეტიე პირველი თანამედროვე ლიბერტარიანელი თეორეტიკოსი იყო, რომელმაც, სახელმწიფო ძალაუფლების საფუძვლების ანალიზიდან ლოგიკურად აღმოცენებული შესანიშნავი სტრატეგიული თეორია შემოგვთავაზა. მაგრამ, პირადად მან რა გააკეთა ამისთვის? მარქსისტთა ენით თუ ვიტყვით, გააერთიანა კი მან თავის სიცოცხლეში თეორია და პრაქტიკა? რასაკვირველია, – არა. ბედის დაცინვას ჰგავდა, რომ მიუხედავად განათლებული ელიტის წევრობისა, ლა ბოეტიე გაბედული ადამიანი არ იყო. მან არ გამოაქვეყნა თავისი ნაშრომი „Discourse“ და მმართველ ელიტაში თანამდებობა მიიღო; როგორც პროფესორი კეოჰანი ამბობს, „ჩვენ არ ვიცით ირონიულად უყურებდა თუ არა ის იმ ფაქტს, რომ იმ წრის მოწინავე მნიშვნელოვანი ფიგურა გახდა, რომელსაც ერთ დროს ასე მკაცრად აკრიტიკებდა“14.

რა თქმა უნდა, გასაკვირი არ არის, რომ უნივერსიტეტის ენთუზიაზმით აღსავსე რადიკალური სტუდენტები სწრაფად ეფლობოდნენ კომფორტულ და პატივსაცემ კონსერვატიზმში, როგორც კი პრივილეგიებისა და ჯამაგირის გარანტიებს მიიღებდნენ. მაგრამ, სინამდვილეში, საქმე ცოტა სხვაგვარად იყო. „Discourse“-ის ბრწყინვალე რადიკალური არგუმენტიც კი მისივე ლპობის ნიშნებს შეიცავდა. სწორედ მისი მეთოდოლოგიის აბსტრაქტულობა და უნივერსალურობა, და ის ფაქტი, რომ მან საკუთარი დოქტრინა XVI საუკუნის საფრანგეთის რეალურ ვითარებაში ვერ გამოიყენა, იმას ნიშნავდა, რომ როდესაც ლა ბოეტიეს პირადი კარიერისტული ინტერესები აბსტრაქტულიდან კონკრეტულში გადაიზარდა, მისთვის ძალიან იოლი აღმოჩნდა თავისი ახალგაზრდული და აბსტრაქტული რადიკალიზმისთვის თავი დაენებებინა. მან ვერ შეძლო თეორიისა და პრაქტიკის, ზოგადი დოქტრინის კონკრეტულ გამოყენებასთან შერწყმა, რაც მისი პირველი მარცხი იყო და რამაც მისი თეორიის აღსასრულს შეუწყო ხელი, ყოველ შემთხვევაში თავად ლა ბოეტიეს სიცოცხლეში. მაგრამ „Discourse”-ის საბოლოო ხვედრი ბედის დაცინვას არ ჰგავდა. თუ აბსტრაქტულმა მეთოდმა მას საშუალება მისცა, რომ რეალურ სამყაროსთან დაპირისპირებისას თავისი რადიკალიზმი იოლად მიეტოვებინა, „Discourse“-მა საწინააღმდეგო გავლენა მოახდინა შემდგომი პერიოდის მკითხველებზე. ნაშრომი კონკრეტული დროით არ შემოიფარგლება, რის გამოც შემდგომი პერიოდის ინსტიტუტებისა და თაობებისთვის სწორედ რადიკალური ფორმით არის გამოსადეგი. ამგვარად, „Discourse“ არც ლა ბოეტიეს გამოუქვეყნებია და არც მის მიმდევრებს მისი დავალებით. ის არასრული სახით უსახელოდ გამოქვეყნდა რადიკალი ჰუგენოტის პამფლეტში Le Reveille-Matin des Franois (1574), რომელიც, ალბათ, ადმირალ კოლინის სამსახურმა დაწერა დიდ კალვინისტთან, თეოდორე ბეზასთან თანამშრომლობით. პირველად „Discourse“-ს სრული ტექსტი, ავტორის სახელის დართვით, ორი წლის შემდეგ გამოქვეყნდა რადიკალური ჰუგენოტური ნარკვევების კრებულში, რომელიც ჟენევის კალვინისტმა მინისტრმა სიმონ გულარტმა შეადგინა15. ლა ბოეტიეს ახლო მეგობარი მიშელ დე მონტეინი, რომელსაც განზრახული ჰქონდა თვითონ გამოექვეყნებინა „Discourse“, გაშმაგდა, როცა ეს ნარკვევი ჰუგენოტებს მიაწერეს. მაშინ მან უარი თქვა თავისი პროექტის განხორციელებაზე და ჰუგენოტების წინააღმდეგ დეზინფორმაციული კამპანია წამოიწყო. მან განაცხადა, რომ მისი მეგობარი ჯერ მხოლოდ 18 თუ 16 წლის იყო, როდესაც ეს ნარკვევი დაწერა. ამგვარად, მან ყველაფერი ავტორის სიყმაწვილეს, მის უმწიფარ, რიტორიკულ არაფრისმთქმელ სიტყვებს გადააბრალა და „Discourse“-ის საოცარი რადიკალიზმი გააქარწყლა. ამის შემდეგ, ჰუგენოტებიც კი ამ რადიკალურ პამფლეტს დიდი სიფრთხილით იყენებდნენ.

მართალია, ჰუგენოტების პამფლეტში „La France Turquie“ (1575) გააკრიტიკეს ლა ბოეტიეს მოწოდება მასების დაუმორჩილებლობისა და ქალაქებისა და პროვინციების სახელმწიფო გადასახადების წინააღმდეგ გაერთიანებისკენ, მაგრამ, მთლიანობაში, როგორც ლასკი ენამახვილურად წერდა: „რამდენადაც ლა ბოეტიეს ნარკვევს მიმზიდველი ხასიათი ჰქონდა, იმდენად ძალიან ძნელად მოსანელებელი ულუფა იყო იმ დროისთვის გულღია და აკადემიური რესპუბლიკანიზმი, იმიტომ კი არა, რომ ლა ბოეტიეს არავითარი გავლენა არ ჰქონდა, არამედ იმიტომ, რომ მას ფრთხილად იყენებდნენ იმდენად, რამდენადაც შეიძლებოდა, რომ 1860-იან წლების ანგლიკანურ ეკლესიას დარვინიზმისადმი ინტერესი გამოეჩინა“16.

XVII საუკუნის შედარებით მშვიდობიანი პერიოდის საფრანგეთში თითქმის მთლიანად მივიწყებული „Discourse“ XVIII საუკუნეში მონტეინის ნარკვევის დანართის სახით გამოქვეყნების შემდეგ პოპულარული გახდა, თუმცა დიდი გავლენით არ გამოირჩეოდა. გასაკვირი არ იყო, რომ საფრანგეთის რევოლუციის ქარიშხლიან დღეებში „Discourse“ ორჯერ ხელახლა გამოიცა და თავისი აუდიტორია იპოვა. მოგვიანებით, ის ხელახლა გამოსცა აბე დე ლამენაისმა და მას საკუთარი „ამაღელვებელი“ წინასიტყვაობა წაუმძღვარა, 1852 წელს ასევე მოიქცა კიდევ ერთი მწერალი ნაპოლეონის წარმატებულ დიქტატურაზე საპასუხო დარტყმის მიყენების მიზნით. მოგვიანებით, XIX საუკუნეში ლა ბოეტიეს ნარკვევი ანარქისტული მოძრაობის არაძალადობრივი ფრთის შთაგონების წყარო გახდა. უნდა ითქვას, რომ, როდესაც ლევ ტოლსტოიმ სამოქალაქო დაუმორჩილებლობისა და არაძალადობრივი ანარქიზმის დოქტრინა წამოაყენა, თავისი არგუმენტების ჩამოსაყალიბებლად „Discourse“-დან ციტატების სახით ვრცელი ნაწყვეტები გამოიყენა. ამას გარდა, ლა ბოეტიემ დიდი გავლენა მოახდინა ტოლსტოის მიერ ინდუსებისადმი მიწერილ წერილზე, რომელმაც მასობრივი შეუიარაღებელი მოძრაობის შესახებ განდის თვალსაზრისის ჩამოყალიბებაში მთავარი როლი ითამაშა17. XVII საუკუნის დასაწყისში ცნობილმა გერმანელმა ანარქისტმა გუსტავ ლანდაუერმა, მას შემდეგ, რაც პაციფისტური მეთოდის მომხრე გახდა, ლა ბოეტიეს „Discourse“-ის ამაღელვებელი რეზიუმე თავისი ნაშრომის „Die Revolution“ (1910) მთავარ საყრდენად გამოიყენა. XX საუკუნის ცნობილმა ჰოლანდიელმა პაციფისტმა ანარქისტმა ბარტელიმი დე ლაიტმა თავისი ნაშრომის „Conquest of violence“-ის რამდენიმე გვერდი „Discourse“-ს განხილვასა და ქებას მიუძღვნა და 1933 წელს ჰოლანდიურ ენაზე თარგმნა18. ამგვარად, საუკუნეები გავიდა და ორლეანის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის ახალგაზრდა სტუდენტის დოქტრინებს შესაძლებლობა მიეცა, რომ ბორდოს პარლამენტის პატივსაცემ და გამოჩენილ მოხელეებზე სიკვდილის შემდეგ ეძია შური19.

3. მონარქიის გარდაქმნა: რევოლუცია ზემოდან

რეტრეატიზმი უფრო გულგატეხილი ფიქრი იყო, ვიდრე სტრატეგია იმ დროს, როდესაც მასობრივი სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა მხოლოდ გმირულად განწყობილ უმცირესობას ხიბლავდა. ის არც ლიბერტარიანიზმის და ჩაურევლობის პოლიტიკისათვის საჭირო სოციალური ცვლილების მიმართულებით გამოსადეგი სტრატეგია აღმოჩნდა.

XVI საუკუნის ბოლოს საფრანგეთში ცენტრისტული პოლიტიკის გამარჯვებამ გზა გაუკვალა ფართო და ცენტრალიზებულ სამეფო აბსოლუტიზმს. XVII საუკუნის შუახანებში აბსოლუტიზმი ფრონდას და სხვა ცნობილი აჯანყებების დამხობის შედეგად სივრცობრივად გაიზარდა. ბოლოს, აბსოლუტიზმმა თავის აპოგეას, ლუდოვიკო XIV-ს მეფობისას მიაღწია.

მაგრამ, 1680-90-იანი წლებიდან ვაჭრებმა და არისტოკრატიამ, წამყვან ბიუროკრატიასთან, ეკლესიის მსახურებსა და თეორეტიკოსებთან ერთად სამეფო აბსოლუტიზმისა და მერკანტილისტური ეტატიზმის წინააღმდეგ ფართო ბრძოლა დაიწყეს.

დაიწყო ახალი და უფრო პრაგმატული თვალსაზრისის განვითარება. რატომ არ უნდა უკუვაგდოთ უნაყოფო აზრი მეფისადმი მასობრივი დაუმორჩილებლობის შესახებ? რატომ არ უნდა მოვაგვაროთ სოციალური ცვლილება თავად მეფის გარდაქმნით და ვაიძულოთ ის, რომ გათავისუფლება ზემოდან დაიწყოს და ამით თავიდან ავიცილოთ რადიკალური ცვლილება ქვეყნის პოლიტიკურ ინსტიტუტებში?

ამ ახალი სტრატეგიის განსახორციელებლად ახალ ოპოზიციონერებსა და ლიბერტარიანელებს არსებითად უტილიტარული არგუმენტების გამოყენება მოუწიათ. ბუნებრივი უფლებების მომხრეებიც კი, მაგალითად ფიზიოკრატები, XVII საუკუნის შუახანებში და ბოლოს, უტილიტარულ არგუმენტებს იყენებდნენ, რომ მეფე და მმართველი არისტოკრატია ასეთი უფლებების უპირატეს მნიშვნელობაში დაერწმუნებინათ. არსებითად, ეს იდეა, რომელიც ბუნებრივი უფლებების და თავისუფალი ბაზრის მეთოდების გამოყენებასაც გულისხმობდა, იმაში მდგომარეობდა, რომ საკუთრების უფლების პატივისცემისა და ჩაურევლობის პოლიტიკას მთელი ქვეყნისთვის უნდა მოეტანა სარგებლობა, რაც ყველას ბედნიერებასა და აყვავებას შეუწყობდა ხელს. და თუ ქვეყანა იხეირებდა, ეს მეფესაც შეეხებოდა.

ა) არქიეპისკოპოსი ფინელონი და ბურგუნდიის წრე

მეფე ლუდოვიკო XIV-ს აბსოლუტიზმის წინააღმდეგ მებრძოლი ყველაზე გავლენიანი განმათავისუფლებელი ცენტრების სათავეში ღრმად მორწმუნე ფრანსის დე სალინაკ დე ლა მოტე, კამბრეს არქიეპისკოპოსი ფენელონი (1651-1715) იდგა.

ფენელონი აბატ კლოდ ფლერის (1640-1723) მეგობარი და სტუდენტი იყო, რომელმაც 1670-იანი წლების დასაწყისში ანტიეტატისტური ბრძოლა დაიწყო, როგორც ახალგაზრდა თეოლოგმა. ახალგაზრდა ფენელონმა აღმოაჩინა, რომ მეფის მეუღლის, მარკიზა დე მონტენონის (1635-1719) რელიგიური მოძღვრისა და ინსტრუქტორის თანამდებობაზე დანიშვნით მას მაქსიმალური გავლენის მოხდენა შეეძლო სასახლის კარზე. 1680-იან წლებში მას ეს თანამდებობა ეჭირა, 1689 წლიდან კი მეფისწულების მასწავლებლად გადავიდა, კერძოდ, ლუდოვიკო XIV-ს შვილიშვილის, ბურგუნდიის ახალგაზრდა ჰერცოგის აღმზრდელად, რომელიც ერთ დღეს მეფე უნდა გამხდარიყო.

ფენელონის სტრატეგია ახალგაზრდა უფლისწულების აღმზრდელთა ჯგუფის ჩამოყალიბებას ითვალისწინებდა, რომ მათ ისინი თავისუფლების რწმენის მქონე მეფეებად აღეზარდათ. ის ფიქრობდა, რომ ამ გზით ისინი ძალაუფლების მიღების შემდეგ ზემოდან მოახდენდნენ განმათავისუფლებელ რევოლუციას. ფლერის დახმარებით ფენელონმა ბურგუნდიის ჰერცოგის აღზრდაში მართლაც მიაღწია წარმატებას და მისი ბურგუნდიული გარემოცვა ლუდოვიკო XIV-ის ეტატიზმისა და მერკანტილიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის აქტიური და კარგად ინფორმირებული კერა გახდა. ფენელონს განსაკუთრებით აღაშფოთებდა ხანგრძლივი ომები, მათი თანმდევი მძიმე გადასახადები და ვაჭრობის მოშლა. 1693 წელს მეფისადმი ანონიმურად მიწერილ წერილში, რომელიც, სავარაუდოდ, ფენელონმა მხოლოდ მადამ დე მენტენონს გაუგზავნა, დაუსრულებელ „სისხლიან ომებს“ კიცხავდა, რადგან ომები გადასახადებით ანგრევს ვაჭრობას, ძარცვავს ღარიბებს და ხალხი სასოწარკვეთილებამდე მიჰყავს. ომი ხალხს იმ პურს ართმევს, რის მოსაპოვებლადაც ისინი შუბლზე ოფლს იდენენ”.

ახალგაზრდა ჰერცოგის სახელმძღვანელოდ დაწერილ პოლიტიკურ რომანში „Aventures de Telemaque“, ფენელონი ფინიკიელთა შორის განთქმული ბრძენი კაცის – მენტორის პირით ლაპარაკობს, რომელიც ახალგაზრდა პრინცს, ტელემაქეს უხსნის, თუ როგორ შეძლეს ფინიკიელებმა საგარეო ვაჭრობით აყვავება:

„უპირველეს ყოვლისა, ვაჭრობაში არასდროს ჩაერიო იმ მიზნით, რომ ის შენი შეხედულებისამებრ შეცვალო. პრინცი თვითონ არ უნდა წუხდეს და შიშობდეს ვაჭრობაზე და მის მოსალოდნელ შეფერხებაზე. მან მთელი მოგება თავის ხელქვეითებს უნდა დაუტოვოს, ვინც ის იშოვა, სხვაგვარად მათ ხალისი დაეკარგებათ“ 20.

როგორც ჩანს, ბურგუნდიის წრე ახლოს იყო თავის საოცნებო მიზანთან, როდესაც 1711 წელს ტახტის მთავარი მემკვიდრე, ლუდოვიკო XIV-ს შვილიშვილი გარდაიცვალა და ტახტის პირველი მემკვიდრე ბურგუნდიის ჰერცოგი გახდა. მაგრამ მომდევნო წელს ისევ ტრაგედია დატრიალდა, როდესაც ჰერცოგი, მისი ცოლი და უფროსი ვაჟი წითელას დაავადებისგან გარდაიცვალნენ. სასოწარკვეთილებაში ჩავარდნილმა ფელონემ მეგობარს მისწერა: „ადამიანები ცოდნას და განათლებას არ იშურებენ, რომ ვაჟკაცობითა და ცოდნით შემკული პიროვნება ჩამოაყალიბონ, ღმერთი კი მოდის და ანგრევს ამ ქაღალდის სახლს…“ ბურგუნდიის წრის მოულოდნელი და ტრაგიკული დასასრული მეფის გარდაქმნის (მომავალი მეფის თვალსაზრისით) იდეის ერთ პრობლემას ჰფენს ნათელს: „თუ ერთი ადამიანი გარდაიცვლება, ანუ გაქრება, თავისუფლების მთელი სტრატეგიაც მასთან ერთად გაქრება“21.

ბ) კენე, ფიზიოკრატია და ტიურგო

ფენელონის მცდელობიდან დაახლოებით 50 წლის შემდეგ ფრანსუა კენემ (1694-1774) საფრანგეთის არსებული და მომავალი მეფეების გარდასაქმნელი მოძრაობა წამოიწყო. ფენელონისგან განსხვავებით, რომელიც სასახლის კარზე განსაკუთრებული გავლენის მოპოვებას ცდილობდა, კენემ მანამდე მოიპოვა თავისი გავლენა, სანამ სოციალური ან ეკონომიკური საკითხებით დაინტერესდებოდა. ის სახელგანთქმული ქირურგი და თერაპევტი იყო და ვრცლად წერდა, როგორც მედიცინაზე, ისე სამედიცინო ტექნოლოგიაზე. წარმატებამ მას 1749 წელს მეფე ლუდოვიკო XV-ის მეუღლის მადამ დე პომპადორის პირადი ექიმის თანამდებობა აშოვნინა. რამდენიმე წლის შემდეგ, კენე თვითონ მეფის პირადი ექიმი გახდა.

1750-იანი წლების ბოლოს, დაახლოებით 60 წლის ასაკში, სამეფო კარის ექიმი ეკონომიკის საკითხებით დაინტერესდა. კენეს ფიზიოკრატიული მოძრაობის დასაწყისი შეიძლება 1757 წლის ივლისით დათარიღდეს, როდესაც ის შეხვდა ადამიანს, რომელიც შემდეგ მისი მთავარი მოძღვარი და პროპაგანდისტი გახდა. ეს იყო მკვირცხლი, მოუსვენარი, ენთუზიაზმით აღსავსე და ოდნავ ექსცენტრული ვიქტორ რიკეტი, მარკიზ დე მირაბო (1715-1789), რომელიც ის-ის იყო თავისი მრავალტომიანი ნაშრომის პირველი რამდენიმე ნაწილის გამოქვეყნებით გახდა ცნობილი. ეს იყო ბრწყინვალე, მაგრამ უსისტემო და მაღალფარდოვანი სახელწოდების ნაშრომი – „ადამიანის მეგობარი“ (L’ami des hommes მაშინვე ბესტსელერად იქცა). ამ ორი ადამიანის შეხვედრას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა იმისთვის, რომ სასახლის ექიმის, ერთი შეხედვით, უწყინარი აზრები ფიზიოკრატიად – ფილოსოფიურ სკოლად ქცეულიყო.

სასახლის კარზე კენეს გავლენიანმა სამსახურმა და მირაბოს პოპულარობამ და ენერგიამ ფიზიოკრატია განამტკიცა და მალე დიდ და გავლენიან სკოლად აქცია, რომელიც თავის საქმიანობას ჟურნალების გამოცემით ახორციელებდა და სამშაბათობით სემინარებსა და სალონებს აწყობდა. ფიზიოკრატები მხარს უჭერდნენ აბსოლუტურ მონარქს, რომელსაც მმართველობის ისეთი სისტემა უნდა ჩამოეყალიბებინა და დაემკვიდრებინა, სადაც ყველას ხელშეუხებელი ქონებრივი და ბუნებრივი უფლებები ექნებოდა და ამის შედეგად თავისუფალი ეკონომიკური სისტემაც განვითარდებოდა. ფიზიოკრატებს განსაკუთრებული მოსაზრება ჰქონდათ სოფლის მეურნეობის შესახებაც, რაც მათ დამფუძნებელთა ინტერესებს გამოხატავდა და რაც იმ თვალსაზრისს შეიცავდა, რომ მხოლოდ მიწა იყო საწარმოო ფაქტორი.

ზოგიერთის თვალსაზრისით, ფიზიოკრატების სკოლა კენეს პიროვნების კულტად იქცა. მისი მიმდევრები უსაფუძვლოდ აცხადებდნენ, რომ კენე სოკრატეს ჰგავდა და მას „ევროპის იმედს“ უწოდებდნენ.

მირაბო კი ისე შორს წავიდა, რომ აცხადებდა „კაცობრიობის ისტორიაში სამ უდიდეს გამოგონებას დამწერლობა, ფული და კენეს ცნობილი დიაგრამა „tabliean economique“ წარმოადგენსო“.

ფიზიოკრატთა უმრავლესობის პოლიტიკური იმედები ისეთ მომნუსხველ პიროვნებას უკავშირდება, როგორიც არის ანე რობერტ ჟაკ ტიურგო (1727-1781). მართალია, ტიურგო ფიზიოკრატთა პოლიტიკური მოკავშირე იყო ისეთ საკითხებში, როგორიც არის თავისუფალი ვაჭრობა და ჩაურევლობის პოლიტიკა, მაგრამ ეკონომიკურ თეორიაში ის ტიპური ფიზიოკრატი არ იყო. ის არც იმ თვალსაზრისს იზიარებდა, რომ მხოლოდ მიწა იყო საწარმოო ფაქტორი და არც პროკეინზიანურ „tablieau economique“-ს ეთანხმებოდა. ფაქტობრივად, ტიურგო იმ სკოლის ბრწყინვალე და შემოქმედი პიონერი იყო, რომელიც მოგვიანებით „ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის სახელით გახდა ცნობილი“22.

ა.რ.ჟ.ტიურგო სამეფო მოხელისა და ადმინისტრატორის ცნობილ ნორმანდიულ ოჯახში დაიბადა და შემდეგ საკუთარი ადგილი სამეფო ბიუროკრატიის ზედა ფენებში დაიმკვიდრა. მან ადმინისტრაციული საქმეც და ჩაურევლობის პოლიტიკისადმი ერთგულებაც თავისი დიდი მეგობრისა და აღმზრდელს ჟაკ კლოდ მარიე ვინსენტისაგან (1712-1759) ისწავლა, რომელიც წარმატებული ვაჭარი იყო, შემდეგ კი სამეფო კარის ინსპექტორი და ვაჭრობის მინისტრი გახდა. ამასთან, ტიურგომ ოჯახის გადმოცემით იცოდა, რომ ფრაზა „laissez faire“ (ჩაურევლობა) ტიურგოს მამის მშობლების ახლო მეგობარმა მდიდარმა ნორმანდიელმა ვაჭარმა ტომას ლე ჟანდრმა მოიგონა. როდესაც ეკითხებოდნენ რა გზით უნდა დახმარებოდა მინისტრი კოლბერი ვაჭრობას, ლე ჟანდრი პასუხობდა – „laissez faire“.

ტიურგოს სტრატეგია საფრანგეთის ბიუროკრატიაში დაწინაურება იყო. ის იმედოვნებდა, რომ, როდესაც ფინანსთა მინისტრი გახდებოდა, ჩაურევლობის პოლიტიკის განხორციელებას შეძლებდა. მართალია, ეს მეფის გარდაქმნასთან იყო დაკავშირებული, მაგრამ, სინამდვილეში, ტიურგო არ იზიარებდა ფიზიოკრატთა ენთუზიაზმს აბსოლუტური მეფის შესახებ, რომელსაც შეეძლო მათი რეფორმები გაეტარებინა. ტიურგოს ერთ-ერთი ეპიგრამა, რომელიც მეგობარს გაუგზავნა, პოლიტიკურ თვალსაზრისსაც შეიცავდა და რელიგიურსაც: „მე ენციკლოპედისტი არ ვარ, რადგან ღმერთის მჯერა, ეკონომისტი არ ვარ [ფიზიოკრატი], რადგან არანაირი მეფე არ მინდა მყავდეს“. ტიურგო იმ დასკვნამდე მივიდა, რომ კონსტიტუციური რესპუბლიკა მმართველობის ყველაზე კარგი ფორმა იყო, რომელიც უთუოდ უზრუნველყოფდა ჩაურევლობის პოლიტიკასა და საკუთრების უფლების დაცვას, და „სადაც საკუთრების ყველა მფლობელს კანონმდებლობის შექმნაში მონაწილეობის თანაბარი უფლება ექნებოდა“. მაგრამ თავის ახალგაზრდა მეგობარსა და მოწაფესთან, მათემატიკოსსა და ფილოსოფოს მარი ჟან ანტუან ნიკოლას დე კარიტატთან, მარკიზ დე კონდორცეტთან (1743-1794) ერთად, ტიურგოს არსებულ მონარქიაზე გავლენის მოხდენა და მისი გარდაქმნა სურდა. როგორც კონდორცეტის ბიბლიოგრაფი წერს, „მონარქიულ რეჟიმს ის უპირატესობა ჰქონდა, რომ შეეძლო ხალხის საკეთილდღეოდ ხელისუფლებაში კეთილგონიერი და პატიოსანი ადამიანებისთვის შეეთავაზებინა ადგილი”. ამ მსოფლმხედველობას ბიოგრაფი ენამოსწრებულად უწოდებს „მონარქიული ხელისუფლების შეგნებული გარდაქმნის იდეას, სახელმწიფო ხელისუფლების შემცირების XVIII საუკუნისეულ ვერსიას“23.

1774 წელს ჩაურევლობის პოლიტიკის მომხრეებმა ბოლოს და ბოლოს მიიღეს თავიანთი კეთილშობილური ექსპერიმენტის ჩატარების შესაძლებლობა, როდესაც ტიურგო ვაჭრობის მინისტრად დანიშნეს. ტიურგომ ამ მოძრაობის იდეოლოგები, მათ შორის კონდორცეტი და ახალგაზრდებს შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიზიოკრატი პიერ სამუელ დიუპო (1739-1817), გარს შემოიკრიბა და მათ მაღალი თანამდებობები უბოძა. ახალი ადმინისტრაციის პირველი ნაბიჯი 13 სექტემბრის ბრძანება იყო ყველა მარცვლეულის საშინაო და საგარეო ვაჭრობის იმპორტ-ექსპორტის თავისუფლების შესახებ. ბრძანების პრეამბულა, რომელიც დიუპომ შეადგინა, საზოგადოებისთვის ამ კრიტიკული ღონისძიების გამომწვევი მიზეზების შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას ისახავდა მიზნად. პრეამბულაში ეწერა, რომ „თავისუფალი ვაჭრობის მხარდამჭერი ახალი პოლიტიკის მიზანი იყო მიწათმოქმედების აღორძინება და გაფართოება… ის სპობდა მონოპოლიას და თავისუფალი და სრული კონკურენციის ხელშესაწყობად ლიცენზიების გაცემას კრძალავდა… გზას უხსნიდა სხვადასხვა ქვეყანასთან სავაჭრო ურთიერთობას ჭარბი პროდუქციის პირველადი მოხმარების საქონელზე გადასაცვლელად, რაც ღვთის განგებით დამკვიდრებულ წესს შეესაბამებოდა“24.

მაგრამ მარცვლეულით თავისუფალმა ვაჭრობამ ბიუროკრატების, შეზღუდვების მომხრეთა და ხალხის იმ მასების საპროტესტო მღელვარება გამოიწვია, ვინც პურის ხელოვნურად გაიაფებას მოითხოვდა და ვისაც არ ესმოდა, რომ ფასების ასეთი კონტროლი პურის ნაკლებობას გამოიწვევდა, რაც, თავის მხრივ, მათ ამბოხებასა და ძარცვაგლეჯვამდე მიიყვანდა.

მაგრამ ტიურგო უკან არ იხევდა და ჩაურევლობის პოლიტიკის ფართოდ გატარებას ცდილობდა. კონდორცეტის აქტიური წაქეზებით მან თავისი „ექვსი ბრძანება” წარმოადგინა, მათ შორის უსამართლო შრომითი ბეგარის სახელმწიფო გზებზე იძულებითი მუშაობის სისტემის – გაუქმების ბრძანება. ამ სისტემის გაუქმება თავისუფალი სამუშაო სისტემის შემოღებას ნიშნავდა. ეს კი საკუთრების გადასახადის გაზრდას გულისხმობდა. ამიტომ, არისტოკრატია სასტიკად ებრძოდა ბეგარის გაუქმებას. უფრო სამწუხარო ის იყო რომ, ამ რეფორმას, არც მეტი, არც ნაკლები, ხიდებისა და გზების დეპარტამენტის უფროსი, ტიურგოს ძველი მეგობარი და კოლეგა, ჩაურევლობის პოლიტიკის მომხრე რეფორმატორთა ჯგუფიდან მოსული ტრუდეინ დე მონტინი ეწინააღმდეგებოდა, რომელმაც სამსახურში მოსვლისთანავე ბიუროკრატიული ძალაუფლებისკენ ლტოლვა გამოამჟღავნა და თანაც იმაზე მეტად, ვიდრე კანონები ითვალისწინებდა. სამინისტროსთვის ძალიან მოსახერხებელი იყო იაფი მუშახელის გამოყენება. ეს მას საბიუჯეტო შეზღუდვებისგან ათავისუფლებდა.

სამეფო საბჭოში მწვავე დებატები ერთი თვის მანძილზე მიმდინარეობდა. ბოლოს, 1776 წლის თებერვალში „ექვსი ბრძანება“ პარიზის პარლამენტს წარუდგინეს, სადაც მას დიდი წინააღმდეგობა შეხვდა, განსაკუთრებით ბეგარისა და გილდიების გაუქმების ბრძანებას. წინააღმდეგობის შესუსტება კონდორცეტის მიერ გამოქვეყნებულმა ანონიმურმა (მაგრამ გამჭვირვალე) და მწვავე პამფლეტებმა გამოიწვია, სადაც ის მკაცრად აკრიტიკებდა შრომით ბეგარას და ფეოდალური გადასახადების გაუქმების მძაფრ საკითხს აყენებდა. პარლამენტი ჩვეული წესით მუშაობდა: კონსერვატორები ტრადიციულად ეწინააღმდეგებოდნენ ნებისმიერ არსებით და რადიკალურ ცვლილებას, რომელიც ლიბერალების ან სოციალისტების მხრიდან მოდიოდა. პარლამენტმა შეაჩერა „თანასწორობის მიუღებელ სისტემაზე აგებული პროექტი” და „მიწის გადასახადების ერთიანი სისტემა”, რაც მშვენიერი გადაწყვეტილება და ისტორიული პრეცედენტი იყო 25. რასაკვირველია, დიდი განსხვავებაა რომელ თანასწორობაზეა საუბარი, უფლებებსა და გადასახადებთან, თუ შემოსავალსა და ქონებასთან მიმართებაში. მოკლე ხანში, მეფემ, თავისი აბსოლუტური უფლებამოსილების გამოყენებით, პარლამენტს „ექვსი ბრძანების” გატარება მოსთხოვა. მაგრამ პარლამენტის წინააღმდეგობამ და სამინისტროს ინტრიგებმა ტიურგოს ძალა გამოაცალა და 1776 წლის მაისის შუა რიცხვებში იძულებული გახდა გადამდგარიყო. ეტატისტური წყობის ძველმა მომხრეებმა ტიურგოს რეფორმები მაშინვე გააუქმეს. ჩაურევლობის პოლიტიკის განხორციელების მშვენიერი ექსპერიმენტი და ამ „ფილოსოფიის ზეობა“ მალევე დასრულდა. მას შემდეგ, რევოლუციის დაწყებამდე, საფრანგეთში რეფორმის გატარების არანაირი მცდელობა აღარ ყოფილა.

ფილოსოფოსებისა და ფიზიოკრატების ბოლო იმედიც დაიმსხვრა. ტიურგოს ზეობა მათი უკანასკნელი წარმატება იყო. მათ უკვე ნელ-ნელა დაეტყოთ კენეს გავლენა, რომელმაც 1770-იანი წლების დასაწყისში ფიზიოკრატიისადმი ინტერესი დაკარგა და მისი მოუსვენარი გონება მათემატიკაზე გადაერთო, სადაც, მისივე თქმით, წრის კვადრატურის საუკუნოვანი პრობლემა გადაჭრა. 1776 წელს კენეს სიკვდილმა და საკუთარ ცოლ-შვილთან მწვავე ოჯახური დავის გამო მირაბოს თავს დამტყდარმა საზოგადოებრივმა რისხვამ, რაც დაახლოებით ტიურგოს გადაყენების პერიოდში მოხდა, ფიზიოკრატიული მოძრაობის დაშლას შეუწყო ხელი.

რაც შეეხება ფილოსოფოსებს, მათი მთავარი სალონის დიასახლისი (დიდი დ’ალამბერის მეუღლე) მილედი ჯული დე სესპინასე ექსპერიმენტის დასაწყისში აფრთხილებდა კონდორცეტის: „თუ ის [ტიურგო] ექსპერიმენტის კარგად ჩატარებას ვერ შეძლებს, ადრინდელზე ათასჯერ უარეს დღეში აღმოვჩნდებით, რადგან იმედიც კი დაგვეკარგება და მხოლოდ უბედურებით დავიტანჯებით”. მართლაც, როდესაც ტიურგო დამარცხდა, სასოწარკვეთილმა კონდორცეტმა თავის მოძღვარს, ვოლტერს მისწერა: „ამ მოვლენამ გუნება სულ შემიცვალა. ამ თვალწარმტაც ქვეყანაში აღარაფერი მახარებს; მას ხომ ბედნიერება უნდა მოეტანა… ჩემო ძვირფასო და დიდებულო მასწავლებელო, რა მაგრად, თანაც რა სიმაღლიდან დავენარცხეთ ძირს“. ამგვარად, ტიურგოც და კონდორცეტიც საზოგადოებრივ ცხოვრებას მოსწყდნენ. ტიურგო თავის კვლევებს დაუბრუნდა, ახლაგაზრდა კონდორცეტი კი აკადემიურ სამყაროს. კონდორცეტი ვოლტერს სწერდა: „ჩვენ კარგი სიზმარი ვნახეთ, მაგრამ ის ძალიან ხანმოკლე იყო. მსურს ჩემი თავი ისევ მათემატიკასა და ფილოსოფიას მივუძღვნა. მაგრამ როდესაც მახსენდება, რომ ერთ დროს ხალხის საკეთილდღეოდ ვმუშაობდი, გული მწყდება, რომ ახლა მხოლოდ პირადი მცირედი წარმატებებისთვის ბრძოლის საშუალებაღა დამრჩა“26. საფრანგეთის რევოლუციის დაწყების შემდეგ, კონდორცეტი, რასაკვირველია, ისევ დაუბრუნდა პოლიტიკურ სფეროს, რაც მისთვის სავალალოდ დასრულდა.

საფრანგეთის აბსოლუტური მონარქიის ჩაურევლობის პოლიტიკაზე გადაყვანის წარუმატებელი მცდელობანი მოწმობს, რომ ეს, ერთი შეხედვით, მარტივი სტრატეგია არსებითად მცდარია. მართლაც, რატომ უნდა იყოს მეფის პირად ინტერესებში თავის ქვეშევრდომთა ბუნებრივი უფლებებისა და თავისუფლების დაცვა? გარკვეული მოკლე პერიოდის მანძილზე, შესაძლოა საკმაოდ დიდი ხნის მანძილზეც კი, მეფის შემოსავალი (მის ძალაუფლებაზე რომ აღარაფერი ვთქვათ) მაქსიმალურად გაიზარდოს, თუკი თავის ქვეშევდომებს სასტიკად აღვრევინებს ოფლს და თავისთვის, თავისი ფავორიტებისა და მოკავშირეებისთვის, რაც შეიძლება დიდი შემოსავლის მიღებას მოინდომებს. ამიტომ, აბსოლუტური მონარქის ალტრუიზმზე დაყრდნობა ძალიან არამყარი საფუძველია ჩაურევლობის პოლიტიკის სტარტეგიისთვის. მაგრამ, ჩაურევლობის პოლიტიკის თეორეტიკოსები ისეთ რთულ და ხანგრძლივ სტრატეგიას რომ დაყრდნობოდნენ, როგორიც მასების მიერ ქვემოდან დაწყებული მოძრაობის პროვოცირებაა, ალბათ შეძლებდნენ, რომ საფრანგეთის რევოლუცია თავისუფლების გზაზე გაცილებით შორს გაეყვანათ.

4. მასების ხელმძღვანელი კადრები: ჯეიმს მილის „ლენინიზმი“

სოციალური აზრის ისტორიაში ჯეიმს მილი (1773-1836) ერთ-ერთი ყველაზე მივიწყებული და დაუფასებელი ფიგურაა. უბრალო შოტლანდიელი მეწაღის ვაჟი, ჯეიმს მილი, ედინბურგში ადამ სმითის საუკეთესო მოწაფის დუგალდ სტიუარტის ხელმძღვანელობით სწავლობდა. მართალია, მილი პრესვიტერიანული ეკლესიის სამსახურისთვის ემზადებოდა, მაგრამ შოტლანდიის ფუნდამენტალისტურ და ანტიინტელექტუალურ გარემოში საეკლესიო სამსახური ვერ იშოვა და კარგა ხნის განმავლობაში ლონდონში უშტატო მწერალად მუშაობდა და მუდმივად სიღატაკე სტანჯავდა. ბოლოს, უზარმაზარი ნაშრომის „ინდოეთის ისტორიის“ (History of lndia) დაწერის შემდეგ ჯ. მილმა „ისტ-ინდოეთის კომპანიაში“ თანამდებობა იშოვა.

ფილოსოფიური რადიკალიზმისთვის ჯეიმს მილს შეიძლება „ლენინი“ ან „მარქსი“ ვუწოდოთ. ტემპერამენტითა და პიროვნული თვისებებით მილი თავდადებული, ენერგიული და საოცრად პროდუქტიული საკადრო ხელმძღვანელი იყო. ის წერდა წიგნებს, ჟურნალის სტატიებს, საგაზეთო სტატიებს ადამიანის საქმიანობასთან დაკავშირებულ თითქმის ყველა სფეროში, მათ შორის ფილოსოფიის, ფსიქოლოგიის, პოლიტიკური მეცნიერების, ისტორიის, ეკონომიკის, განათლების დარგში. ის პირველობდა ყველგან: მეგობრების წრეში, აღმზრდელებში, ნაცნობებში და პარლამენტის ფილოსოფოს რადიკალთა გუნდშიც.

მის კოლოსალურ შრომას უაღრესად თანმიმდევრული, ლოგიკური და ნათელი გონება კვებავდა, რომელიც ძლიერ აქსიომატურ პრინციპებს ეყდრნობოდა. ამ პრინციპებს ის შემდგომში ჰუმანიტარულ მეცნიერებასა და პოლიტიკურ საქმიანობაშიც იყენებდა. გონებასუსტები ყოველთვის აკრიტიკებდნენ მას, რადგან მათ სხვა ტიპის საკადრო ხელმძღვანელები ჰყავდათ – „დოგმატური“ და „დოქტრინალური“. მილის ძირითად აქსიომათა ტრიადას უტილიტარიანიზმი, დემოკრატია და ჩაურევლობის პოლიტიკა შეადგენდა. მისი წერისა და პოლიტიკის მანერა ამ პრინციპებსა და ამოცანებზე მიუთითებდა.

ჯეიმს მილი ფილოსოფიის ისტორიაში გამონაკლისს წარმოადგენდა იმ თვალსაზრისითაც, რომ საკუთარ ინტელექტუალურ მიღწევებზე კრიტიკულად ფიქრობდა. მილი მუდამ აცხადებდა, რომ ის ორ დიდ ადამიანთან შედარებით უბრალო და მეორეხარისხოვანი იყო. ეს ორი ადამიანი კი ფილოსოფიაში ბენთამი და ეკონომიკაში რიკარდო იყო. მას თავი ამ ორი დიდი ადამიანის უბრალო პოპულარიზატორად და პროპაგანდისტად მიაჩნდა.

ფაქტობრივად, როდესაც მილი ბენთამის მდივანი და თანაშემწე იყო და მასთან ახლო ურთიერთობა ჰქონდა, მოხუცი ბენთამი ისე გარდაქმნა, რომ მან დემოკრატია და ხმის მიცემის სისტემა თავისი უტილიტარიანიზმის პოლიტიკურ-ფილოსოფიურ დასასრულად აღიარა. ბენთამი, ყოფილი ტორი, მზად იყო ამ გარდაქმნისთვის. ის ძალიან იყო განაწყენებული არსებულ არისტოკრატიულ სისტემაზე იმის გამო, რომ მან მისი ექსცენტრული „პანოპტიკური“ სქემა არ მიიღო, რომლის მიხედვით ბრიტანელი მოსახლეობის უმრავლესობა – მათ შორის ღარიბები, სკოლის ბავშვები, პატიმრები და სხვები, ერთად უნდა გამოემწყვდიათ „მეცნიერული” დანიშნულების საკონცენტრაციო და მონათა შრომის ბანაკებში27. ამიტომ, ბენთამი მომზადებული შეხვდა დემოკრატიულ გარდაქმნას, რასაც მისი სქემა თუ არ გააუმჯობესებდა, ვერ გააუარესებდა მაინც.

რაც შეეხება რიკარდოს, ბირჟის ყოფილ ბროკერს, ბოლოდროინდელმა გამოკვლევამ ცხადყო, რომ მილი მისი აღმზრდელი და მასწავლებელი იყო არა მარტო ზოგად ინტელექტუალურ, არამედ ეკონომიკურ საკითხებშიც. მილმა ჩამოაყალიბა თავისი კარგი მეგობარი; წააქეზა, უბიძგა, აიძულა დიდ ეკონომისტად ქცეულიყო, რაზედაც, რატომღაც, თვითონ პრეტენზია არ ჰქონდა. ის ჩასჩიჩინებდა რიკარდოს „პოლიტიკური ეკონომიისა და გადასახადების პრინციპების“ (1817) წერასა და დასრულებას, ათვალიერებდა და ასწორებდა ხელნაწერს, და შეიძლება, ბევრი რამ კიდევაც დაუმატა. ამის შემდეგ მილმა აიძულა რიკარდო პარლამენტში შესულიყო და აქტიურად ემუშავა რადიკალებთან. როგორც ჩანს, თვითონ რიკარდიანული სისტემაც უფრო მილს ეკუთვნის, ვიდრე რიკარდოს, მათ შორის, შედარებითი უპირატესობის ცნობილი კანონიც28.

შესაძლოა, ჯეიმს მილის ზედმეტი მოკრძალებულობა მისი ფსიქოლოგიური თავისებურებით კი არ იყო გამოწვეული, არამედ ფინანსური მდგომარეობით. იქნებ ეკონომიკურად სჭირდებოდა სიღატაკის ზღვარზე მყოფ უშტატო შოტლანდიელ ემიგრანტს თავისი მდიდარი მეგობრებისთვის, ბენთამისა და რიკარდოსთვის, ესიამოვნებინა და მათი (სავარაუდო) სიდიადის წინაშე თავი მორჩილად დაეხარა. მართალია, მილს, როგორც „ისტ-ინდოეთის კომპანიის“ მაღალჩინოსანს, არ შეეძლო პარლამენტის წევრი გამხდარიყო, მაგრამ აშკარა იყო, რომ პარლამენტის ერთი პატარა, მაგრამ მნიშვნელოვანი ათი თუ ოცკაციანი ფილოსოფოს რადიკალთა ჯგუფის საკადრო ლიდერი იყო, რომელსაც 1830-იან წლებში ხანმოკლე წარმატებები ჰქონდა პარლამენტში. მართალია, რადიკალები საკუთარ თავს ბენთამისტებად აცხადებდნენ, მაგრამ ასაკოვან ბენთამს პირადად ნაკლები რამ ჰქონდა საერთო ამ ჯგუფთან. ფილოსოფოს რადიკალ პარლამენტართა უმრავლესობა პირადად მილმა აქცია რადიკალად, რიკარდოდან დაწყებული და თავისი ვაჟით ჯონ სტიუარტით დამთავრებული, რომელიც 1836 წელს მილის გარდაცვალების შემდეგ მამამისივით რადიკალი გახდა. პარლამენტის რადიკალური ჯგუფის ოფიციალური ლიდერიც, ბანკირი და ანტიკური საბერძნეთის ისტორიის სპეციალისტი, ჯორჯ გროტეც (1794-1871) ჯეიმს მილმა აქცია რადიკალად. გროტე, მეტისმეტად განათლებული, მაგრამ იუმორის გრძნობას მოკლებული ადამიანი იყო. მალე ის ჯეიმს მილის მორჩილი მოწაფე გახდა. პროფესორ ჯოზეფ ჰამბურგერის სიტყვებით, გროტესთვის მილის მთელი დიეტა „საგადასახადო იძულებას და სანქციებს გულისხმობდა“. ქარიზმატულ, იუმორის გრძნობას მოკლებულ და დიქტატორ მილს თანამედროვე ლენინური კადრის სიმტკიცეც და სისუსტეც ახასიათებდა.

მილის წრე მშვენიერი ქალებისგანაც შედგებოდა. მისის ჰარიეტ ლევინ გროტე (1792), ქედმაღალი და თავდაჯერებული აქტივისტი, რომლის სახლიც პარლამენტარ რადიკალთა სალონად და საზოგადოებრივ ცენტრად იქცა, საქვეყნოდ ცნობილი იყო, როგორც „რადიკალთა დედოფალი“. სწორედ მასზე წერდა კობდენი „კაცი რომ ყოფილიყო, ჩვენი პარტიის ლიდერი გახდებოდაო“ . ჰარიეტ გროტე ადასტურებს მილის მჭევრმეტყველებასა და მის ქარიზმატულ გავლენას ახალგაზრდა მოწაფეებზე, რომელთა უმრავლესობა მილის წრეში მისმა ვაჟმა ჯონ სტიუარტმა მოიყვანა. იმავეს ადასტურებს უილიამ ელისი, ჯონის უმცროსი მეგობარი, რომელმაც მოგვიანებით ჯეიმს მილის შესახებ დაწერა: „მან სრული ცვლილება მოახდინა ჩემში, მან მასწავლა როგორ ვიფიქრო და როგორ ვიცხოვრო“.

ახლა შეგვიძლია უკეთეს ჭრილში წარმოვიდგინოთ მილის ცნობილი იდეოლოგიური დამუშავების მეთოდი, რა მეთოდითაც თავის ვაჟს ასწავლიდა და რის გამოც, ჭკვიანი ახალგაზრდა კაცის ფსიქოლოგიური ჯანმრთელობა საგრძნობლად შეირყა. საქმე ის არის, რომ მილის მკაცრი და მწვავე მეთოდი, რომლითაც ის ჯონ სტიუარტს ზრდიდა, განათლებული და ჭირვეული მამის მიერ განათლების საკუთარი თეორიების განხორცილების მცდელობა კი არ იყო, არამედ პირიქით, განათლების ეს მეთოდი სპეციალურად ჯონისთვის იყო შექმნილი, მისი სასიცოცხლო და ისტორიული როლისთვის, როგორც ჯეიმსის მემკვიდრის და რადიკალური კადრების მომავალი ლიდერის, სასურველი ახალი „ლენინის“. ეს მეთოდი გარკვეულწილად სიგიჟე იყო. ჯეიმს მილის პროტესტანტულ-კალვინისტური სული მის ლიდერულ როლზე იყო მორგებული. ლონდონში ლიტერატურული მოღვაწეობის დროს მილმა ქრისტიანული რწმენა დაკარგა და ათეისტი გახდა, მაგრამ სხვა კალვინისტურად აღზრდილი ათეისტებისა და აგნოსტიკოსთა მსგავსად, მას მკაცრი, პურიტანული, ჯვაროსნული აზროვნების პროტოტიპული კალვინისტის გონება შერჩა29. ჯ.მილის კალვინიზმი აშკარად ჩანდა მის რწმენაში, რომ გონებამ მკაცრად უნდა აკონტროლოს გრძნობები. ეს რწმენა ბენთამის ჰედონიზმს ნაკლებად ჰგავდა. მილს პურიტანულად სძულდა და ვერ იტანდა თეატრსა და ხელოვნებას; როგორც ის ამბობდა, „მსახიობი არის არაერთგვაროვანი გემოვნების მონა…“ ამას გარდა, მილი, წინა საუკუნის კალვინისტების მსგავსად, ფერწერასა და ქანდაკებასაც არ სწყალობდა, როგორც ყველაზე დაბალი დონის ხელოვნებას, რომელიც მხოლოდ სახვითი ხელოვნების სიყვარულით ტკბობისთვის სრულდებოდა.

ჯეიმს მილის ლტოლვა დემოკრატიისკენ მისი კლასობრივი ანალიზისა და კლასობრივი ბრძოლის შესახებ დაწერილი თავისუფლების თეორიიდან დაიწყო, რომელიც უფრო ცნობილი, მაგრამ უკიდურესად შეუსაბამო მარქსისტული თეორიის არაპირდაპირი წინამორბედია. მილს, თავისი თეორია, რომელიც მან 1820-იან და 1830-იან წლებში ჩამოაყალიბა, ან დამოუკიდებლად მოუვიდა აზრად, ან XIX საუკუნის დასაწყისის ორი ფრანგი მოაზროვნის ჩარლზ კომტეს (ის ჯ.ბ. სეის სიძე იყო და უფრო ცნობილ ავგუსტ კომტესთან კავშირი არ ჰქონდა) და ჩარლზ დანოიერის თეორიის გავლენით. ეს არსობრივად „ორი კლასის“ კლასობრივი ბრძოლის თეორიაა. ნებისმიერ კონკრეტულ პერიოდში „მმართველ კლასს“ ერთი რომელიმე ჯგუფი წარმოადგენს, რომელმაც სახელმწიფო ძალაუფლების სადავეების ხელში ჩაგდება მოახერხა; „მართულ კლასს“ კი ის ჯგუფი წარმოადგენს, რომელსაც მმართველები გადასახადებს აკისრებენ, მართავენ და აკონტროლებენ. კლასობრივი ინტერესები ამ ჯგუფების სახელმწიფოსთან ურთიერთდამოკიდებულებით განისაზღვრება.

თავისუფალი ბაზრისა და თავისუფალი საზოგადოების დროს ყველა კლასი ჰარმონიულ ურთიერთდამოკიდებულებაშია და არანაირი კონფლიქტი არ არსებობს. კონფლიქტი მხოლოდ იმასთან დაკავშირებით წარმოიშობა, თუ ვინ მართავს სახელმწიფოს და ვის მართავს სახელმწიფო. იმისდა მიუხედავად კომტემ, დანოიერმა და მათმა ახალგაზრდა კოლეგამ, ავგუსტინ ტიერიმ დამოუკიდებელად დაწერეს დასავლეთ ევროპის ისტორია და მილის ანალიზი დიდად არ გამოუყენებიათ30. მილი მხოლოდ ზოგადი თეორიით და მისი თანამედროვე გამოყენებით იყო დაინტერესებული. ამავე დროს, ჯეიმს მილი ძალიან დამაჯერებლად და ნათლად გამოხატავდა განმათავისუფლებელი კლასის თეორიას. მთელი მთავრობა, ამბობდა ის, მცირერიცხოვანი მმართველი კლასისგან იმართება, რომელიც ბატონობს და ექსპლუატაციას უწევს მრავალრიცხოვან მართულ კლასს. როგორც ის აცხადებს, არსებობს ორი კონფლიქტური კლასი: „პირველი, მცირერიცხოვანი, რომელიც ძარცვავს, ეს არის მმართველი უმცირესობა. მეორე მრავალრიცხოვანი, რომელსაც ძარცვავენ, არის უმრავლესობა“. ანუ, მილის თვალსაზრისი პროფესორ ჰამბურგერს ასეთ დასკვნამდე მიჰყავს: „პოლიტიკა არის ბრძოლა ორ კლასს შორის – ხარბ მმართველსა და სავარაუდო მსხვერპლს შორის“31. მაშინ მთავრობის მთავარი პრობლემაა როგორ აღმოფხვრას ძარცვის სისტემა, როგორ მოუღოს ბოლო იმ ძალაუფლებას, „რომლითაც მძარცველი კლასი წარმატებით აღწევს მიზანს“.

მილის მტკიცებით, ყველა ჯგუფი საკუთარი ეგოისტური ინტერესების მიღწევას ცდილობს, ამიტომ აბსურდია მმართველი წრისგან ხალხისთვის სასიკეთო უანგარო მოქმედებას მოველოდეთ. პირიქით, ისინი ყველა შესაძლებლობას თავიანთ სასარგებლოდ გამოიყენებენ, რაც უმრავლესობის ძარცვას და ხალხის ინტერესების საწინააღმდეგოდ პირადი ან ახლობლების კერძო ინტერესების დაცვას გულისხმობს. ამგვარად, მილი ჩვეულებრივ, ხალხის კეთილდღეობის საწინააღმდეგო ინტერესებს „მავნე” ინტერესებს უწოდებს. ამასთან, ცნება „ხალხს“ ჩვეულებრივ „უმრავლესობის“ დახასიათებისას იყენებს, რადგან მართულ კლასში ხალხს საერთო ინტერესი აერთიანებს – მმართველთა მავნე ინტერესების და მათი ჩაგვრისგან გათავისუფლება. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ მილი და რადიკალები ხალხის კეთილდღეობაში ჩაურევლობის პოლიტიკას და მინიმუმამდე შეზღუდულ მთავრობას გულისხმობდნენ, რომლის ფუნქციაც პოლიციით, თავდაცვით და სამართალწარმოებით შემოიფარგლებოდა. მაგრამ, როგორ უნდა მივიდნენ ამ დიად მიზნამდე? როგორ უნდა მოთოკონ ან მოსპონ მმართველი კლასის მძარცველობა? მილი ფიქრობდა, რომ ის ხედავდა გამოსავალს: ხალხმა მეთვალყურე უნდა დანიშნოს. მაგრამ, ვინ უნდა ადევნოს თვალყური თვითონ მეთვალყურეს? [პოლიტიკური თეორიის კლასიკური კითხვა]. თვითონ ხალხმა. სხვა რესურსი არ არსებობს; ასეთი მაქსიმალური დაცვის გარეშე ქარიყლაპია უმცირესობა მუდამ უმრავლესობის უბედურების და ჩაგვრის მიზეზი იქნება. მაგრამ თვითონ ხალხმა როგორ უნდა შეასრულოს მეთვალყურეობა? ამ ძველისძველ პრობლემას მილმა ისეთი პასუხი მოუძებნა, რაც ახლაც კი სტანდარტად არის მიჩნეული დასავლურ სამყაროში, მაგრამ მთლად დამაკმაყოფილებელი მაინც არ არის:

ხალხმა სამეთვალყურეოდ წარმომადგენლები უნდა აირჩიოს. ამგვარად, მილი ესწრაფოდა, რომ ხშირ არჩევნებში, საყოველთაო, ფარული კენჭისყრის გზით, უმცირესობის, არისტოკრატიის, მმართველი ელიტის ბატონობის საფუძველი მოესპო.

რა საფუძველი ჰქონდა მილს ეფიქრა, რომ თუ არისტოკრატიის მმართველობას ხალხის მმართველობა შეცვლიდა, ისინი ჩაურევლობის პოლიტიკის მოსურნენი იქნებოდნენ? ამ საკითხზე ის ორიგინალურად მსჯელობდა: მმართველი კლასი ერთად ტკბება თავისი ექსპლუატატორული მმართველობის ნაყოფით, მაგრამ ხალხი სულ სხვაგვარ კლასს წარმოადგენს, რადგან მათი ერთადერთი საერთო მიზანი განსაკუთრებული პრივილეგიების ბატონობის მოსპობაა. ამას გარდა, ხალხის მასას არ აქვს ერთიისეთი საერთო მიზანი, რასაც სახელმწიფოს საშუალებით უნდა მიაღწიონ. ხალხის მიზანია, ბოლო მოუღოს მავნე მმართველობას და უზრუნველყოს თავისუფლება ყველას საერთო ინტერესებისთვის. მაშინ, რით აიხსნება ის ფაქტი, რომ ვერავინ ამბობს, რომ მასები მუდამ ჩაურევლობის პოლიტიკას ემხრობოდნენ? და ის, რომ, ფაქტობრივად, მასები მუდამ უმცირესობათა ბატონობისადმი ლოიალურნი იყვნენ? აშკარაა, რომ, სახელმწიფო პოლიტიკის რთულ ატმოსფეროში, როგორც მოგვიანებით მარქსისტებმა თქვეს, ხალხს „მცდარი ცნობიერება“ ჰქონდა და ისინი ვერ აცნობიერებდნენ, თუ სინამდვილეში რაში მდგომარეობდა მათი ინტერესები. ამიტომ, მილისა და მისი მომხრე ფილოსოფოსი რადიკალების საქმე მათი განათლება და იმ მიმართულებით განვითარება იყო, რომ მათში სწორი ცნობიერება ჩამოეყალიბებინათ და თავიანთი შეუდრეკელი ძალები დემოკრატიისა და ჩაურევლობის პოლიტიკის დასამყარებლად გამოეყენებინათ.

მილმა, ჭეშმარიტი ლენინისტივით, დემოკრატია და საყოველთაო ხმის მიცემა თავის გრძელვადიან ამოცანად დაისახა და სურდა გაცილებით მცირე, მაგრამ არსებითად რადიკალური „გარდამავალი მოთხოვნა“ შუალედური ტაქტიკური ნაბიჯის სახით ჩამოეყალიბებინა. ეს იყო 1832 წლის რეფორმის კანონპროექტი, რომელიც ხმის მიცემის უფლებას საშუალო კლასებზეც ავრცელებდა. მილისთვის დემოკრატიის განვითარება უფრო მნიშვნელოვანი იყო, ვიდრე ჩაურევლობის პოლიტიკა, რადგან ივარაუდებოდა, რომ მმრთველი კლასის დამხობისა და მისი მთელი ხალხით ჩანაცვლების ჭეშმარიტად ფუნდამენტურ პროცესს, თითქმის ავტომატურად მოჰყვებოდა ჩაურევლობის პოლიტიკა. მაგრამ 1840-იან წლებში, მილის გარდაცვალების შემდეგ, დემოკრატიაზე ყურადღების გამახვილებამ რადიკალები იქამდე მიიყვანა, რომ თავისუფალ ვაჭრობასა და ჩაურევლობის პოლიტიკაზე შეთანხმების მიუხედავად, „ხორბლით ვაჭრობის კანონების მოწინააღმდეგე ლიგასთან“ (Anti-Corn Law League) თანამშრომლბაზე უარი თქვეს. რადიკალების აზრით, თავისუფალი ვაჭრობა უფრო საშუალო კლასის მოძრაობა იყო, რომელიც თავისი მნიშვნელობით დემოკრატიული რეფორმის ამოცანას გაცილებით ჩამორჩებოდა. ბედის დაცინვაა, რომ საშუალო კლასის მოძრაობზე უარის თქმით მათ უარი უთხრეს წარმატებულ მოძრაობას და ამ უარით მოსპეს რადიკალიზმი, როგორც 1840-იანი წლების ბრიტანეთის ძლიერი პოლიტიკური ძალა.

მილი შეიძლება მორალურად არამყარი იყო, მაგრამ ტაქტიკური თვალსაზრისით ის თვალსაჩინო, მოწინავე და ისტორიის შემქმნელი ლიდერის ნიმუშს წარმოადგენდა, რომელმაც 1832 წლის რეფორმატორულ კანონპროექტთან მიმართებაში მთავარი მამოძრავებელი ძალის როლი შეასრულა. კულისებს მიღმა მილი „ლენინის“ როლს ასრულებდა და რეფორმატორული კანონპროექტის ამოქმედებას ოსტატურად ხელმძღვანელობდა. ის სტრატეგიულად ავრცელებდა ხმებს, რომ თუ კანონპროექტი ვერ გავიდოდა, მასები მზად იყვნენ მძლავრი რევულუცია მოეწყოთ, რითაც მშიშარა ცენტრისტული ვიგების მთავრობას აშინებდა (ძველი მეთოდი, რასაც ახლა ტომ ვულფი „მჩხავანა კრიტიკოსების ხაფანგს დაარქმევდა”).

მილმა და რადიკალებმა ძალიან კარგად იცოდნენ, რომ არც ერთი ასეთი რევოლუცია უახლოეს მომავალში მოსალოდნელი არ იყო, მაგრამ კანონპროექტის გასატარებლად ის საგანგებო, ცრუ კამპანიას ეწეოდა თავისი მეგობრების და მოკავშირეების საშუალებით პრესაში გამოქვეყნებული სტრატეგიული განცხადებებით, რაც ასულელებდა და აშინებდა ვიგებს. ცრუ კამპანიაში მონაწილეობდნენ პრესის მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები: წამყვანი ყოველკვირეული გამოცემა „Examiner“, რომლის მფლობელი და გამომცემელი იყო „Benthamite Radical Albany Fonblanque“ ; ძალიან პოპულარული „Morning Chronicle“, ვიგების ყოველდღიური გამოცემა მილის ძველი მეგობრის ჯონ ბლეკის რედაქტორობით, რომელმაც გაზეთი რადიკალების საინფორმაციო საშუალებად აქცია; აგრეთვე „Spectator“, გამომცემელი „Benthamite S. Rintoul“. ამ თვალსაზრისით რადიკალების მიმართ მეგობრულად იყო განწყობილი „Times“ -ი და ყველაზე დიდი რადიკალი, ჟოზეფ პარკერსი „Birmingham Journal“ -ის მფლობელი და რედაქტორი. ამას გარდა, პარკერს შეეძლო ბირმინჰემის ე.წ. რევოლუციური საზოგადოებრივი აზრის შესახებ გამოგონილი ამბები სიმართლედ გაესაღებინა და როგორც „Morning Chronicle“ -ში, ისე „Times“ -ში დაებეჭდა. კანონპროექტის დამტკიცებიდან თხუთმეტი წლის შემდეგ ჯონ არტურ როუბაკმა, ამ კამპანიაში მილის ერთ-ერთმა მთავარმა დამხმარემ და, მოგვიანებით, პარლამენტის რადიკალური ფრთის წევრმა და რეფორმისტული მოძრაობის მემეტიანემ აღიარა:

„მიზნის მისაღწევად ბევრს ვლაპარაკობდით, მაგრამ სინამდვილეში არავის სჯეროდა; ბევრი არასასიამოვნო რამ ხდებოდა… ხშირად, სულ არ იყო საშიშროება, მაგრამ განგაში ტყდებოდა, რაც ლორდთა პალატას და ზოგადად არისტოკრატიას, როგორც იტყვიან, ერთიანად ატერორებდა. „ხმაურიანი ორატორების“ პარალელურად, რომლებიც ამ კამპანიაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ, როუბაკი იხსენებს „ცივი გონების მქონე, მოკრძალებულ, შორსმჭვრეტელ, გამჭრიახ და უდრეკ ადამიანებს… ვინც ამ უცნაურ მარიონეტულ სპექტაკლს წარმართავდნენ“. მთელ ამ სპექტაკლს „ძირითადად ხალხისთვის უცნობი ერთიორი ადამიანის გონება“ მანიპულირებდა და რეჟისორობდა. ისინი “სხვებს საკუთარ იარაღად იყენებდნენ“. ყველაზე „ცივი გონების მქონე, მოკრძალებული და უდრეკი მანიპულატორი კი ჯეიმს მილი იყო“32. ჯეიმს მილმა თეორია და პრაქტიკა გააერთიანა და გზა გაუკვალა დეზინფორმაციის ორგანიზებულ კამპანიას, რასაც გასამართლებლად კეთილი მიზნით ნათქვამ სიცრუეს უწოდებდა… მილი აღიარებდა: მართალია, სიმართლე ძალიან მნიშვნელოვანია, მაგრამ არსებობს განსაკუთრებული ვითარება, „სადაც მეორე ადამიანი სიმართლის ცოდნას არ იმსახურებს“. ადამიანებს არ უნდა უთხრათ სიმართლე, „როდესაც მას ისინი ცუდად იყენებენ“, წერდა ის. რა უტილიტარისტულია! რასაკვირველია, ჩვეულებრივ მხოლოდ უტილიტარისტს უნდა გადაეწყვიტა, ადამიანი ინფორმაციას კარგად გამოიყენებდა თუ ცუდად. მილმა თავის პოლიტიკურ დოქტრინაში სიცრუის დაცვაც ჩართო. „პოლიტიკაში, ამტკიცებდა ის, ცრუ ინფორმაციის განზრახ გავრცელება“ „უზნეობა“ არ არის, “პირიქით, მიზანშეწონილია, …თუკი მას ცუდი მმართველობის აღსაკვეთად გამოვიყენებთ. ადამიანი არავითარ შემთხვევაში არ იმსახურებს, რომ სწორ ინფორმაციას ფლობდეს, თუკი ის მას ცუდი მმართველობის გასახანგრძლივებლად იყენებს“.

XX საუკუნის ბოლოს შეუძლებელია დიდი მგზნებარება გამოიწვიოს მილის თვალსაზრისმა, რომ რადიკალური დემოკრატია და მასების მართვა ჩაურევლობის პოლიტიკის აშკარა ავტომატური გზაა. ძალიან ბევრი რამ მხოლოდ საპირისპიროს მოწმობს. სერიოზულ პრობლემას სწორედ ის წარმოადგენს, რომ დემოკრატიული ინსტიტუტების არსებობა მასების მცდარ ცნობიერებას უფრო აღრმავებს. ისინი მთავრობის მთელ ქმედებაში საკუთარ ადგილს ვერ ხედავენ. კონცეფცია, რომ „ჩვენ ვართ მთავრობა“, ალბათ უფრო დემოკრატიის ნაყოფია, ვიდრე მონარქიისა ან ოლიგარქიის, ამ უკანასკნელთა ურიცხვი ცოდვების გამო.

მილისეული ანალიზი ოლიგარქების რკინის კანონსა და თვითონ მთავრობის ძალადობრივ ხასიათს არ განასხვავებს. მმართველი კლასი მაინც უნდა წარმოიშვას, მაგრამ ის დემოკრატიული პროცესის ფორმამ უნდა წარმოშვას, რის შედეგადაც ხალხი სახელმწიფოსა და საზოგადოებას შორის არსებით განსხვავებას ვეღარ შენიშნავს. რაც შეეხება თვითონ რადიკალებს, მათ 1840-იანი წლების დასაწყისში სწრაფად მოეღოთ ბოლო. იმის გარდა, რომ ისინი თავისუფალი ვაჭრობისთვის ბრძოლის მნიშვნელობას ვერ ჩასწვდნენ, აზრთა სხვადასხვაობის გამო ატეხილმა გაუთავებელმა განხეთქილებამ ყოფილ ანტი-მონოპოლიურ რადიკალებს შორის და კანადის აჯანყებამ რადიკალიზმს პოლიტიკაში ბოლო მოუღო, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ჯონ სტიუარტ მილმა, მას შემდეგ, რაც მამამისი მშვიდად მიაბარა სამარეს, რადიკალურ აზროვნებას გადაუხვია. ბედის დაცინვაა, რომ იმ დროს, როდესაც ისინი აცხადებდნენ, რომ პოლიტიკისგან დაიღალნენ და თეორიულ და აკადემიურ საქმიანობას დაუბრუნდნენ, რადიკალთა ისეთი ლიდერები როგორიც ჯონ მილი და გროტე იყვნენ, სინამდვილეში საოცარი სისწრაფით მიექანებოდნენ ვიგების მყუდრო ცენტრისკენ, რასაც ადრე ასე დასცინოდნენ. მათი განცხადება, რომ პოლიტიკისადმი ინტერესი დაკარგეს, მხოლოდ იმას ნიშნავდა, რომ პოლიტიკის მიმართ, როგორც სამყაროს იდეალური მდგომარეობისკენ მიმართული ცვლილების ასპარეზისადმი, იმედი გაუცრუვდათ. მაგრამ შეიძლება რადიკალურმა კადრებმა დიდი ფუძემდებლის სიკვდილს ვერ გაუძლეს და დათმეს.

ეპილოგი: სტრატეგიის გაკვეთილები

ამ სტატიაში თავისუფლებისთვის მებრძოლი რამდენიმე მნიშვნელოვანი მოაზროვნე დავახასიათეთ და აღვწერეთ მათი განსხვავებული მოსაზრებანი საზოგადოების თავისუფლების, საზოგადოებრივი იდეალისა და ჩაურევლობის პოლიტიკის სტრატეგიის შესახებ. შეიძლება ითქვას, რომ ამან რაიმე სასარგებლო გაკვეთილი ან მოსაზრება მოგვაწოდა სოციალური ცვლილების თვალსაზრისით, გარდა იმისა, რომ ამ ამბის გავრცელების საშუალება მოგვცა და ან უკეთესის იმედი ჩაგვისახა? მათ სტრატეგიას დოგმატურად თუ არ მივუდგებით, მე ვფიქრობ, რომ კი.

სახელმწიფოსა და თავისუფლების შესახებ ამ მოაზროვნეთა და ავტორთა მიერ გამოთქმული სხვადასხვა მოსაზრებების პარალელურად, ჩვენ შეგვიძლია დაბეჯითებით დავასკვნათ, რომ რეტრეატიზმი, რა სანუგეშოც არ უნდა იყოს ის, წარმატებული ცვლილების ვერანაირ სტრატეგიას ვერ გვთავაზობს. იგივე ითქმის მასობრივი სამოქალაქო დაუმორჩილებლობის იდეის შესახებ, თუ ზოგიერთ გამონაკლისს არ მივიღებთ მხედველობაში… რაც მე მახსოვს, ერთი რევოლუცია, რომელმაც მასობრივი სამოქალაქო დაუმორჩილებლობის ტაქტიკა და სტრატეგია კარგად გამოიყენა, ინდოეთში განდის მოძრაობა იყო, ხოლო მეორე 1979 წლის საყოველთაო გაფიცვა, რის შედეგადაც ირანის შაჰი ჩამოაგდეს. ორივე შემთხვევას სექტანტური და რელიგიური მოტივი ედო საფუძვლად. არც ერთი მათგანი არანაირად არ იყო რევოლუციური, არც არაძალადობრივი, არც განმათავისუფლებელი. აბსოლუტური მონარქის (ან თანამედროვე დიქტატორის) გარდაქმნის ერთი შეხედვით იოლი გზა კატასტროფის დიდ პოტენციალს შეიცავს. მისი ძირითადი ნაკლი იმაში მდგომარეობს, რომ ის მხოლოდ მეფის ან, ყოველ შემთხვევაში, ელიტის მაღალჩინოსანთა აზროვნების გარდაქმნას ითვალისწინებს, საზოგადოების, ანუ მასებისას კი სულ არა. რევოლუციის ზემოდან დაწყება გრძელვადიან სტრატეგიას გულისხმობს. ასეთი სტრატეგიული მიმართულებით მილისეული საკადრო კონცეფცია ყველაზე საიმედო ჩანს, მაგრამ აქაც დიდი სიფრთხილეა საჭირო. გარდა იმისა, რომ მილის ჰიპეროპტიმიზმი დემოკრატიის მიმართ მცდარი იყო, როგორც ჩანს, მთელი მისი საკადრო მუშაობა უსიამოვნო ადამიანთა და მათ უნაყოფო ქმედებათა მსხვერპლი გახდა. საკადრო მუშაობაში არის რაღაც, რაც იზიდავს და კვებავს იუმორის გრძნობამოკლებულ და პურიტანულ ფანატიკოსებს. იქნებ, იუმორისა და იმედის შეგნებულ გაღვივებას და სრულყოფილ კოლეგებთან ურთიერთობას, ვისაც სიამოვნების განცდა კარგი ცხოვრების აუცილებელ წესად მიაჩნდა, ასეთი ხასიათი გამოესწორებინა. ბოლო წლების განმათავისუფლებელი იდეოლოგიური მოძრაობებიც კი პიროვნების კულტის, ლიდერის ჭირვეულობისა და დიქტატის, აშკარა ამორალური საქციელის, მაგ., მიზნის მისაღწევად სისტემატური ტყუილის მსხვერპლი გახდა. სულ მცირე განმათავისუფლებელი იდეოლოგიური მოძრაობებიც კი საკუთარი ქონებისა და ძალაუფლების მიღწევისა და შენარჩუნებისთვის თავისუფლების პრინციპების ერთიანად ხელყოფას არ ერიდება. დიდი სტრატეგიული პრობლემის წინაშე ვდგავართ: როგორ უნდა მიაღწიოს განმათავისუფლებელმა მოძრაობამ ეფექტიან ერთიანობას და ხელმძღვანელობას ისე, რომ დიდებული ელიტის მსხვერპლი არ გახდეს? როგორ უნდა შევინარჩუნოთ პასუხისმგებლობა და „ხანგრძლივი ბრძოლის“ აუცილებლობის შეგრძნება, თუ უარს ვიტყვით გულწრფელ ფანატიზმსა და პირად მიზნებზე? როგორ უნდა ავაგოთ ინსტიტუტები ისე, რომ არ ვუღალატოთ თავისუფლების პრინციპებსა და მიზნებს, რისთვისაც მას ვაგებთ? მართალია, ასეთი პრობლემები უჩვეულოდ რთული გადასაჭრელია, მაგრამ ვერასდროს ვერ გადაიჭრება, თუ მათზე არ დავფიქრდებით. მარქსისტებმა თავიანთი ენერგიის დაახლოებით 90 პროცენტი მოანდომეს სტრატეგიაზე ფიქრს და მხოლოდ 10 პროცენტი თავიანთ ძირითად იდეებს, ლიბერტარიანელები კი პირიქით, სტრატეგიულ და ტაქტიკურ საკითხებზე ნაკლებად ფიქრობდნენ და მჯელობდნენ. იქნებ ამ სატატიამ დაგვაფიქროს ამ სასიცოცხლო საკითხებზე.

_______________________

1. ამ პროცესის შესახებ იხ. f. a. haiekis klasikuri statia: F. A. Hayek. “The intellectuals and Socialism”. Studies in Philosophy, Politics, and Economics (Chicago: University of Chicago Press, 1967) 178-94.

2. მოკლედ, დაოისტებმა, რომლებიც ყურადღებას არ აქცევდნენ მოძღვარის დოქტრინის არსობრივ ლიბერტარიანულ შინაარსს, შეიძლება უპერსპექტივო სტრატეგია მცდარად აქციეს მაღალ იდეალად.

3. დაოისტებისა და ძველი ჩინეთის პოლიტიკური აზროვნების სხვა სკოლების შესახებ ცნობილი ნაშრომია: Kung-chuan Hsiao, A History of Chinese Politica1 thought, Vol. I (Princeton: Princeton University Press, 1979).იხ. აგრეთვე: Elbert D. Thomas, Chinese Political Thought (New York: Prentice Hall. 1927); E. R. Hughes. Chinese Philosophy in Classical Times (1942, rev. ed., 1954); Sebastian de Grazia, ed., Masters of ChinesePolitical thought (New York: Viking Press, 1973).

4. უკანასკნელ წლებამდე ლა ბოეტიეს ნაშრომი „Memoir“ დავიწყებული იყო. ix., Donald Frame, Montaigne: A Biography (New York: Harcourt Brace & World, 1965). 72-73, 345.

5. ამგვარად, მიშელ მონტეინმა „Discourse” გამოქვეყნებამდე წაიკითხა, ბევრად უფრო ადრე, ვიდრე 1959 წელს ლა ბოეტიეს როგორც ბორდოს პარლამენტის წევრს ისე გაიცნობდა. ხელნაწერის დაწერის თარიღი ზუსტად არ არის ცნობილი, მაგრამ სავარაუდოა, რომ ის 1552 ან 1553 წელს დაიწერა, როდესაც ის 22 წლის იყო. იხ. Frame, Montaigne, p. 71: da Pierre Mesnard, L’Essor de la philosophie politique au XVIe siecle (Paris: Boivin et Cie,1936). 390-391.

6. Etienne de La Boétie, The Politics of Obedience: The Discourse of Voluntary Servitude (New York: Free Life Editions, 1975), 51-53.

7. La Boétie. Discourse. 58.

8. La Boétie. Discourse. 60-65. როგორც დავიდ ჰიუმმა თქვა ორასი წლის შემდეგ, „ჩვევა მალე განამტკიცებს ხოლმე ადამიანის ხასიათის იმ თვისებებს, რაც არასრულყოფილია. კაცი რაკი ერთი შეეჩვევა მორჩილებას, აღარც არასდროს ფიქრობს იმ გზიდან გადახვევას, სადაც მისი წინაპრები მიაბიჯებდნენ“. Hume, „Of the Origin of Government“, Essays, Moral, Political and Literary (Oxford University Press. 1963).

9. La Boétie, Discourse, 69-70.

10. La Boétie, Discourse, 71-75.

11. La Boétie, Discourse, 70.

12. La Boétie, Discourse, 77-80. ჯონ ლუი ამ თვალსაზრისს ყველაზე დიდ სიახლედ და „Discourse“-ს ყველაზე მნიშვნელოვან ღირსებად მიიჩნევდა. D. Lewis, „The Development of the Theory of Tyrannicide to 1660“, in Oscar Jaszi and Lewis, Against the Tyrant: The Tradition and Theory of Tyrannicide (Glencoe, Ill: the Free Press, 1957), 56-57.

13. La Boétie, Discourse, 65-68, 79-86.

14. Nannerl O. Keohane, „The Radical Humanism of Etienne de La Boetie“, Journal of the History of ldeas. 38 (January-March 1977): 129.

15. Memoires de I’estat de Fronce (15761. ix. J. H. M. Salmon. French Religious Wars in English Political Thought (Oxford: Cliarendon Press, 1959), 1’9 n.. corrected by Donald R. Kelley, Francois Hotman: A Revolutionary’s Ordeal (Princeton University Press, 1973). უფრო სრულად ჰუგენოტების მიერ გამოყენებული „Discourse“-s პირატული ვერსიის შესახებ იხ. ბოეტიეს პოლ ბენეფონისეული გამოცემის შესავალში.

16. Harold I. Laski, „Introduction, A Defense of . . , 24, 29.

17. Leo Tolstoy, The Law of Love and the Law of Violence (New York: Rudolph Field, 1948), 4245; Bartelemy de Ligt, The Conquest of Violence (New York: E.P. Dutton & Co., 1938), 105-106.

18. იხ., De Ligt, Conquest of Violence, 104-106, 189. agreTve, George Woodcock, Anarchism (Cleveland, Ohio: World Publishing Co., 1962), 432.

19. უფრო მეტი მასალა ლა ბოტიეს შესახებ იხ.: Murray N. Rothbard, „lntroduction: The Political Thought of Etienne de La Boétie“. La Boétie, Discourse, 9-42.

20. Lionel Rothkrug, Opposition to Louis XIV. The Political and Social Origins of the French Enlightenment (Princeton University Press. 1965), 270.

21. ბურგუნდიის წრის შესახებ იხ.: Philosophy and the State in France: Nanneri O.Keohane, The Reneissance to the Enlightnment (Princeton University Press, 1980). 332.

22. იხ. ტიურგოს ეკონომიკურ ნაშრომთა კრებული: P. D. Groenewegen, The Economics of A. R. J. Turgor (The Hague: Martinus Nijhoff, 1977).

23. Keith Michael Baker, Condorcet: From Natural Philosophy to Social Marhematics (University of Chicago Press. 1975). 56. თვითონ კონდორცეტმა 1787 წელს გამოაქვეყნა ნაშრომი ტიურგოს შესახებ.

24. Henry Higgs. The Physiocrats (1897); New York: The Langland Press, 1952, 62.

25. იხ., Baker, Condorcet, 72.

26. Baker, Condorcet, 80.

27. პანოპტიკონი, ბენთამის პოლიტიკური აზრისთვის მთავარი და მისი აპოლოგეტების მიერ „ხალთაში დამალული შუბი“ უტილიტარიანიზმი იყო. პანოპტიკონის შესახებ იხილეთ ნარკვევი: Gertrude Himmelfarb, „The Haunted House of Jeremy Bentham“, Victorian Minds (1968, rpt., Gloucester, Mass.: Peter Smith, 1975). 32-81; Himmelfarb, „Bentham’s Utopia: the National Charity Company“, Journol of British Studies, 10(November 1970): 80-125; da Douglas Long, Bentham on Liberty: Jeremy Bentham’s Idea of Liberty in Relation to his Utilitnrianism (Toronto: University of Toronto Press, 1977).

28. მილის გავლენის შესახებ რიკარდოსა და რიკარდინაულ ეკონომიკაზე იხ., T. W. Hutchison, „James Mill and Ricardian Economics: A Methodological Revolution?“, On Revolutions and Progress in Economi Knowledge (Cambridge: Cambridge University Press, 1978). აგრეთვე, William O.Thweatt, `James Mill and the Early Development of Comparative Advantage~, History of Political Economy, 8

(Summer 1976): 207-234.

29. პროფესორი ტომასი წერს: „ამიტომ იყო, რომ მილი, რომელიც მოგვიანებით სკეპტიკოსი გახდა, მუდამ კარგად ეწყობოდა [პროტესტანტ] დისიდენტებს [ანგლიკანური ეკლესიიდან]… შეიძლება ის ღმერთის უარყოფამდეც მისულიყო, მაგრამ მას ევანგელისტური მგზნებარება შერჩა. სკეპტიციზმი, რომელიც ერთი შეხედვით ეტყობოდა, მილის აზროვნების ნირს არ შეეფერებოდა“. William E. S. Thomas, The Philosophic Radicals: Nine Studies in Theory and Proctice, 1817-1841 (Oxford: Clarendon Press, 1979), 100.

30. ფრანგი თეორეტიკოსები მოსაზრებას გამოთქვამდნენ, რომ ევროპაში თავდაპირველად მეფეთა მმართველი კლასი ან ფეოდალური აზნაურობა ბატონობდა. მათ სჯეროდათ, რომ კაპიტალიზმისა და თავისუფალი ბაზრის განვითარებასთან, „ინდუსტრიალიზაციასთან” ერთად მმართველი კლასი აღარ იქნებოდა და კლასების მიერ მართული სახელმწიფო აღარ იარსებებდა და „უკლასო” თავისუფალი საზოგადოება იქნებოდა. სენ-სიმონი თავდაპირველად კომტე-დანოიერის ლიბერტარიანული თეორიის მომხრე იყო, მოგვიანებით კი მან და მისმა მიმდევრებმა კლასობრივი ანალიზი თავდაპირველი კატეგორიებით შეცვალეს და თავისუფალი ბაზრის ანაზღაურების თანაფარდობაში დამსაქმებლებს ისევ მმართველ ანუ მუშების ექსპლუატატორებად განიხილავდნენ. მარქსი ეთამხმებოდა სენსიმონიანური კლასობრივ ანალიზს, და კლასების მარქსისტული განსაზღვრება დღესაც მთლად მიუღებელია: აზიურ დესპოტიზმსა და ფეოდალიზმზე ძველ ლიბერტარიანულ მოსაზრებას ინარჩუნებს მმართველი კლასის შესახებ. მარქსისტული კლასობრივი თეორიის უსაფუძვლობის შესახებ ბრწყინვალე კრიტიკა იხ. ნაშრომში: Ludwiz van Mises, Socialism 3rd ed. (Indianapolis, Ind: Liberty Classics, 1981), 292-307.

31. Joseph Hamburger, Intellectuals in Politics: John Stiuart Mill and the Philosophic Rodicals (New Haven: Yale University Press, 1965), 44. მიუხედავად სათაურისა, ეს წიგნი უფრო ჯეიმს მილს ეხება, ვიდრე ჯონ სტიუარტს.

32. ჯეიმს მილის, როგორც საარჩევნო რეფორმის აგიტაციის ხელმძღვანელის შესახებ იხ.: Joseph Hamburger, James Mill and the Ann of Revolution (Yale University Press, 1963).

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s