ინფლაცია, დეფლაცია და მომავალი

Inflation und Deflation

ფრენკ შოსტაკი

მიზესის ინსტიტუტის მოწვეული სწავლული. ფიუჩერსებით მოვაჭრე
საბროკერო კომპანია MF Glob-ის წამყვანი ეკონომისტი

გამოქვეყნდა 1999 წელს

სიტყვა „დეფლაცია” ახლა მრავალ ეკონომისტს აკერია პირზე. იაპონიის ბანკის მმართველმა მასარუ ჰაიამიმ პარლამენტს კიდევ ერთხელ განუცხადა, რომ ცენტრალური ბანკი უცვლელად გააგრძელებს იაფი ფულის პოლიტიკას მანამ, სანამ დეფლაციის საფრთხე არ გაივლის. შეერთებული შტატების ფედერალური რეზერვების დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარემ ალან გრინსფენმა კი თავის რამდენიმე გამოსვლაში აღნიშნა, რომ ცენტრალური ბანკი მოვალეა ეკონომიკა ინფლაციისგანაც დაიცვას და დეფლაციისგანაც.

ეკონომისტთა უმრავლესობას მიაჩნია, რომ დეფლაცია საყოველთაო კეთილდღეობის მთავარი საფრთხეა, რადგან, მათი აზრით, სწორედ დეფლაციას მიჰყავს ეკონომიკა დეპრესიისკენ. გარდა ამისა, ეკონომისტების უმრავლესობა ვერ ხვდება, რომ ეკონომიკური სიდუხჭირის თავიდათავი არა დეფლაცია, არამედ ინფლაციაა. მცდარი წარმოდგენა დეფლაციის ბუნების შესახებ ინფლაციის არასწორი გაგებიდან მომდინარეობს.

ინფლაცია არა ფასების, არამედ ფულის მასის ზრდაა, რაც ცენტრალური ბანკის მიერ წარმოებული ე.წ. იაფი ფულის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკისა (აღნიშნული პოლიტიკა ცენტრალური ბანკის მიერ კომერციულ ბანკებზე გაცემული მოკლევადიანი სესხების საპროცენტო განაკვეთების ხელოვნურ შემცირებას გულისხმობს, მათი ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით, რასაც, ჩანაფიქრით, ეკონომიკური აქტივობის წახალისება უნდა მოჰყვეს – რედ. შენიშვნა) და საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირების შედეგია. ცენტრალური ბანკის მიერ ფულის მიწოდების ზრდა, ანუ ინფლაცია რეალური რესურსების არარაციონალურ ხარჯვას განაპირობებს, დანაზოგების შემცირების საფუძველს ქმნის და შედეგად დეფლაციას იწვევს. ამასთანავე, დეპრესიას არა დეფლაცია, არამედ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა იწვევს.

დასასრულ, კრიზისის სიმწვავესაც არა დავალიანებების სიჭარბე, არამედ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა განაპირობებს. დაუჯერებელია, მაგრამ შეერთებული შტატების ეკონომიკა ერთობ შორსაა წონასწორობისგან. ვფიქრობ, ამას ღრმა ეკონომიკური კრიზისი მოჰყვება.

ფასების ზრდა ინფლაციაა?

მიზესის თანახმად (Human Action, p. 432), „ის, რასაც დღეს ზოგიერთები ინფლაციას და დეფლაციას უწოდებენ, ფულის მიწოდების დიდი ზრდა ან შემცირება კი აღარაა, არამედ ამ ქმედებათა გარდაუვალი შედეგი, სამომხმარებლო საქონლის ფასებისა და ხელფასების ზრდა ან კლება.”

ამგვარად, თუკი ინფლაციას ფასების ზრდას დავარქმევთ, მაშინ ყველაფერი, რაც ფასების ზრდას უწყობს ხელს, ინფლაციის გამომწვევი უნდა იყოს, ამიტომ, უნდა ვუფრთხილდეთ. მოკლედ, გამოდის რომ, ინფლაციის წყარო ცენტრალური ბანკი ან საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირება კი არ ყოფილა, არამედ სულ სხვა ფაქტორები. ესე იგი, ცენტრალური ბანკი ხელს კი არ უწყობს ინფლაციას, პირიქით, თურმე ებრძვის მას. მაშასადამე, უმუშევრობის კლება და ეკონომიკური აქტივობის ზრდა ინფლაციის პოტენციური ხელშემწყობი ფაქტორები ყოფილა, და, აქედან გამომდინარე, ცენტრალური ბანკის პოლიტიკამ ხელი უნდა შეუშალოს. ზოგიერთი სხვა ხელშემწყობი ფაქტორი, მაგალითად, სამომხმარებლო საქონლის ფასების კლება ან მუშათა ხელფასების ზრდა, აგრეთვე პოტენციურად საშიში ყოფილა, ამიტომ, ცენტრალური ბანკი მუდამ ფხიზლად უნდა იყოს ამ საკითხების მიმართ.

ეკონომისტთა უმრავლესობას სჯერა, რომ ინფლაცია ფასების საერთო დონის ზრდაა, რის შეჩერებაც სამომხმარებლო ფასის ინდექსით შეიძლება (CPI), მაგრამ ისინი ინფლაციის მიზეზებზე ვერ თანხმდებიან. ერთი მხრივ, მონეტარისტები ამტკიცებენ, რომ ფულის მასაში მომხდარი ცვლილება სამომხმარებლო ფასის ინდექსის ცვლილებას იწვევს, მეორე მხრივ, არიან ისეთი ეკონომისტებიც, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ ინფლაციას სხვადასხვა რეალური ფაქტორი იწვევს. ეს ეკონომისტები ეჭვობენ, რომ სამომხმარებლო ფასის ინდექსის ცვლილებას ფულის მასის ცვლილება იწვევდეს. მათ მიაჩნიათ, რომ აქ რაღაც სხვა მიზეზი უნდა არსებობდეს. ამგვარად, თუ ინფლაცია ფულის მასის ზრდაა, ამაში ცუდი რა არის? ბოლოს და ბოლოს, თუ ინფლაცია მხოლოდ ფასების ზრდაა, მაშინ მისი შედეგების კომპენსირება ფულის მასის ზრდასთან ერთად ხელფასებისა და ანაზღაურებების გაზრდის გზით შეიძლება. ამავე დროს, ზოგიერთი ეკონომისტი მილთონ ფრიდმენის აზრს იზიარებს და სჯერა, რომ ინფლაციის პირობებში საბაზრო ეკონომიკა ეფექტიანად იმუშავებს, თუკი შეზღუდვებს არ დაუშვებენ და თავისუფალ ფასებს არ მოშლიან.

ინფლაცია ფულის მასის ზრდით ან სხვა რეალური ფაქტორებით გამოწვეული ფასების ზრდა კი არ არის, არამედ თვითონ ფულის მასის ზრდა. ყურადღება მიაქციეთ, მონეტარისტებისგან განსხვავებით, ჩვენ („ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის” წარმომადგენლები – რედ. შენიშვნა) არ ვამბობთ, რომ ინფლაცია ფულის მასის ზრდით გამოწვეული ფასების ზრდაა, ჩვენ მხოლოდ იმას ვამბობთ, რომ ინფლაცია ფულის მასის ზრდას ნიშნავს. თუ ინფლაციას ამ კუთხით შევხედავთ, ნათელი გახდება, რატომ არის ეს ცუდი. როდესაც ფულის მასა მატულობს, ფულის პირველ რეციპიენტებს შეუძლიათ ჯერ კიდევ უცვლელი ფასებით დიდი რაოდენობის საქონელი ან მომსახურება შეიძინონ. ფულის მეორე რეციპიენტები აგრეთვე სარგებელს ნახულობენ აქედან. მაგრამ მომდევნო რეციპიენტები თანდათან ნაკლებ სარგებელს ნახავენ, რადგან საქონლის და მომსახურების ფასები ზრდას დაიწყებს.

მომდევნო რეციპიენტებმაც შეიძლება სარგებელი ნახონ, თუკი იმ საქონლის ფასები უფრო სწრაფად აიწევს, რომელსაც ისინი ყიდიან, ვიდრე იმ საქონლის, რომელსაც ყიდულობენ. დაზარალებული აღმოჩნდება ის, ვინც ყველაზე ბოლოს მიიღებს ფულს ან სულ ვერ მიიღებს, თუკი იმ საქონლის ფასები, რომელსაც ისინი ყიდულობენ, მკვეთრად აიწევს, ხოლო იმ საქონლის და მომსახურების ფასი, რომელსაც ყიდიან – უმნიშვნელოდ. სხვა სიტყვებით, ფულის მასის მატება, ანუ ინფლაცია სიმდიდრის ხელახალ გადანაწილებას იწვევს. ღრმად თუ გავაანალიზებთ ნათელი გახდება, რომ ფულის ემისია საქონელსა და მომსახურებაზე მოთხოვნას წარმოშობს, წარმოება კი მის დაკმაყოფილებას ვერ უზრუნველყოფს, რაც გულისხმობს, რომ ფულის მასის ზრდა ეკონომიკის გაჩანაგებას იწვევს. გარდა ამისა, ფულის ინფლაცია ეკონომიკური აღმავალობისა და დაღმავლობის ციკლის წარმოშობის საფრთხეს ქმნის.

მართალია, ფულის მასის ზრდა (ანუ ინფლაცია) თითქოსდა ფასების ზრდაში გამოიხატება და სამომხმარებლო ფასის ინდექსით აღირიცხება, მაგრამ ეს მუდამ ასე არ არის. ფასებს რეალური და ფულადი ფაქტორები განსაზღვრავს. ისეც შეიძლება მოხდეს, რომ, თუ რეალური ფაქტორები ფულადი ფაქტორების საპირისპიროდ მოქმედებს, ამ შემთხვევაში ფასებში აშკარა ცვლილება არ მოხდება. სხვა სიტყვებით, მიუხედავად ფულის მასის დიდი მატებისა, ე.ი. მაღალი ინფლაციისა, ფასებმა შესაძლოა მხოლოდ ოდნავ მოიმატოს. ცხადია, თუ ინფლაციას სამომხმარებლო ფასის ინდექსის ზრდად განვიხილავთ, ეკონომიკური მდგომარეობის შესახებ მცდარ დასკვნებს მივიღებთ.

ამის შესახებ როთბარდი წერდა (America’s Great Depression, p. 153) – „ის ფაქტი, რომ 1920-იან წლებში ფასები ზოგადად ასე თუ ისე სტაბილური იყო, ეკონომისტთა უმრავლესობას აფიქრებინებდა, რომ ინფლაცია არ ემუქრებოდათ. ამიტომ, დიდი დეპრესიის მოვლენებმა ისინი სახტად დატოვა.”

არის კი დეფლაცია ყველა უბედურების მიზეზი?

ამგვარად, რაკი ინფლაცია ფულის მასის ზრდაა, დეფლაცია შეიძლება მის საპირისპირო მოვლენად, ანუ ფულის მასის შემცირებად განვიხილოთ, ან შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ფულის ექსპანსია ბუმს წარმოშობს, ფულის ნაკლებობა კი ბუმს აცხრობს. აქედან გამომდინარე, გვეჩვენება, რომ დეფლაციას უთუოდ ინფლაცია უნდა უსწრებდეს.

ეკონომისტთა უმრავლესობა დეფლაციას უარყოფითად აფასებს. მაგალითად, ირვინგ ფიშერმა დეფლაციას ყველა უბედურების სათავე უწოდა (Irving Fisher, Booms and depressions, London: George Allen, p. 39); მაგრამ დეფლაცია ეკონომიკური გაჯანსაღების პროცესის დასაწყისია. დეფლაცია მისი წინმსწრები ფულის ინფლაციით გამოწვეული გაღატაკების პროცესს აჩერებს. აქედან გამომდინარე, ფულის დეფლაცია დოვლათის შემქნელთა მომძლავრებას იწვევს, რაც ეკონომიკის აღორძინებას უწყობს ხელს.

ამის შესახებ როთბარდი წერდა (AGD, p. 24), – „ჯერ კიდევ უცნობია როგორ, მაგრამ კრედიტის დეფლაციური შემცირება დიდად უწყობს ხელს დარეგულირების პროცესის დაწყებას და, აქედან გამომდინარე, ბიზნესის აღორძინებას”.

ცხადია, გვერდითი მოვლენები, რომელიც ფულის დეფლაციას ახლავს, მუდამ უსიამოვნოა, მაგრამ ცუდ შედეგებს დეფლაცია კი არ იწვევს, არამედ ფულის ინფლაცია, რომელიც მას წინ უძღვის. დეფლაცია მხოლოდ და მხოლოდ აქრობს ფულის ინფლაციით შექმნილ ილუზიას. ის გავრცელებული აზრი თითქოს ფულის მასის კლება საერთო ეკონომიკურ სიდუხჭირეს იწვევდეს, იმ თვალსაზრისიდან მომდინარეობს, რომლის თანახმადაც ეკონომიკის ზრდას თითქოს ფული უწყობს ხელს. მაგრამ ეკონომიკა მაშინ იზრდება, როცა თითოეულ სულ მოსახლეზე უფრო მეტი საწარმოო საშუალებაა და არა მაშინ, როდესაც ფულია უფრო მეტი. ამასთან ერთად, ის ეკონომისტები, რომლებიც ფასების საერთო ვარდნას დეპრესიის მნიშვნელოვან წყაროდ განიხილავენ, იმ ფაქტს ვერ ამჩნევენ, რომ ბიზნესისთვის ფასების საერთო მდგომარეობა კი არ არის მთავარი, არამედ ყიდვაგაყიდვის ფასებს შორის სხვაობა.

ფასების საერთო ვარდნა მუდამ დეფლაციის ბრალი არ არის. მაგალითად, მოცემული ფულის მასის შემთხვევაში ფულზე მოთხოვნის ზრდა შესაძლოა ეკონომიკის ზრდისა და ცხოვრების პირობების გაუმჯობესების გამო მოხდეს. ეს, თავის მხრივ, ფასების საერთო ვარდნას გამოიწვევს, რასაც დეფლაციას დაარქმევენ. მაგრამ ასეთ შემთხვევაში ფასების ვარდნა განა ცუდია? საბაზრო ეკონომიკაში რეალური დოვლათის ზრდით გამოწვეული ფასების ვარდნა ის მექანიზმია, რისი საშუალებითაც დოვლათის წარმოებას მთელი ეკონომიკა იწყებს. ფულის მსყიდველობითი უნარის ზრდის პირობებში ხალხს შეუძლია დიდი რაოდენობის საქონელი და მომსახურება მიიღოს. ასე ვთქვათ, აქ მთავარი მექანიზმის არსი ისაა, რომ ფულის მასა უცვლელი რჩება.

იწვევს ფულის გაქრობა დეპრესიას?

თავის ნაშრომებში მილთონ ფრიდმენი „დიდი დეპრესიის” გამოწვევას ფედერალური სარეზერვო სისტემის პოლიტიკას აბრალებს. ფრიდმენის თანახმად, ფედერალურმა რეზერვმა საბანკო სისტემას საკმარისი რეზერვები ვერ მიაწოდა ფულის მასის კრიზისის შესაჩერებლად. ფრიდმენის აზრით, ფედერალური სარეზერვო სისტემის ბრალი ის კი არ არის, რომ ფულის მასის ზრდა გამოიწვია, არამედ ის, რომ ბუმის დაცხრობა დაუშვა. მარი როთბარდი, მართალია, ეთანხმება ფრიდმენს, რომ ფულის მასა მიმოქცევაში მკვეთრად შემცირდა, მაგრამ ასაბუთებს, რომ ეს პროცესი ფედერალური რეზერვის მიერ საბანკო სისტემისადმი ფულის აქტიური მიწოდების მიუხედავად მიმდინარეობდა. ფრიდმენის აზრის საპირისპიროდ, ფულის მასის მკვეთრი კლება იმის გამო კი არ მოხდა, რომ ფედერალურმა რეზერვმა ფულის მასის მიწოდება ვერ შეძლო, არამედ იმის გამო, რომ ცენტრალური ბანკის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკის შედეგად დანაზოგები შემცირდა.

არსებითად, ამა თუ იმ ქვეყნის ეკონომიკაში ფინანსური ფონდები მომავალი პროდუქციის საწარმოებლად არსებული საქონლის ფულადი მასაა. მაგალითად, დავუშვათ, კუნძულზე გარიყული ადამიანი საათში 25 ვაშლს კრეფს. საკრეფი იარაღის დახმარებით მას შეუძლია შედეგი გაზარდოს და საათში 50 ვაშლი მოკრიფოს. იარაღის დამზადებას დრო სჭირდება (მოკრეფის პერიოდის გარდა). მანამ, სანამ ეს ადამიანი იარაღის დამზადებით იქნება დაკავებული, ვაშლის კრეფას ვერ შეძლებს. ამიტომ, ვიდრე ამ საქმეს შეუდგება, ჯერ იმდენი ვაშლი უნდა მოიმარაგოს, რაც იარაღის დამზადების დროს დასჭირდება. მისი ფინანსური ფონდი ამ ხნის მანძილზე საჭირო საარსებო საშუალებაა, ანუ, ამ შემთხვევაში ვაშლის ის რაოდენობა, რაც, მან ამ მიზნით გადაინახა. ამ ფონდის სიდიდეზეა დამოკიდებული რამდენად დახვეწილი წარმოების საშუალების დამზადებას შეძლებს ის. თუ ამ ადამიანს ამ იარაღის დასამზადებლად ერთი წელი სჭირდება, საარსებოდ კი მხოლოდ ერთი თვის სამყოფი ვაშლი აქვს, მაშინ ის იარაღს ვერ დაამზადებს და შრომის ნაყოფიერების ამაღლებასაც ვერ შეძლებს (ეს მაგალითი მოცემულია რიჩარდ ფონ სტრიგლის წიგნში – „კაპიტალი და პროდუქცია”). უფრო რთულ შემთხვევასთან გვექნება საქმე თუ დავუშვებთ, რომ კუნძულზე ერთი კი არა, რამდენიმე ადამიანია, რომლებიც ერთმანეთში ვაჭრობენ და ფულს იყენებენ, მაგრამ აზრი იგივე დარჩება: უფრო ნაყოფიერი, მაგრამ ხანგრძლივი წარმოების დანერგვას დანაზოგების ოდენობა აბრკოლებს.

პრობლემა სწორედ მაშინ ჩნდება, როდესაც საბანკო სისტემა ვითარებას ისე წარმოაჩენს, თითქოს სასაქონლო მარაგები იმაზე მეტია, ვიდრე რეალურად არსებობს. როდესაც ცენტრალური ბანკი ფულის მასას ზრდის, ეს დოვლათის დაგროვებას კი არ უწყობს ხელს, არამედ მის მოხმარებას, რასაც საარსებო საშუალებების დეფიციტი მოსდევს. სანამ სასაქონლო მარაგები ჯერ კიდევ ზრდას განაგრძობს, იაფი ფულის პოლიტიკა ისეთ შთაბეჭდილებას ქმნის, თითქოს ეკონომიკური აქტივობა იზრდება, მაგრამ ეს რომ ასე არ არის, მაშინვე ცხადი გახდება, როგორც კი დაგროვება შეწყდება ან დანაზოგები შემცირებას დაიწყებს. როგორც კი ეს მოხდება, ეკონომიკაში რეცესია დაიწყება. ფულის დამატებითი ემისია დაღმასვლას ვერ შეაჩერებს (რადგან ფული ვაშლს ვერ შეცვლის).

ბანკები, როგორც შუამავლები, რეალური დოვლათის წარმოქმნის პროცესში მნიშვნელოვანი ხელშემწყობი ფაქტორებია. მათი მეშვეობით ხდება ფონდების, ანუ საარსებო საშუალებების დაგროვება და მომწოდებლებიდან მომხმარებლებზე გადაცემა.

ჩვენ მიერ განხილულ მაგალითში ფულის შემოტანა იმ ფაქტს ვერ შეცვლის, რომ მთავარი მაინც საარსებო საშუალებათა მარაგის არსებობაა. როდესაც დანაზოგის პატრონი ფულს გაასესხებს, ფაქტობრივად მევალეს იმ საქონლის მოხმარების საშუალებას აძლევს, რომელიც მან არ გამოიყენა. მაშასადამე, კრედიტი გულისხმობს, რომ ერთი მეწარმე მეორეს გამოუყენებელ დოვლათს დროებით უთმობს იმ იმედით, რომ მომავალში აინაზღაურებს.

ცენტრალური ბანკის არსებობა და საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირება კომერციულ ბანკებს ისეთი კრედიტის წარმოშობის საშუალებას აძლევს, რასაც რეალური დანაზოგები არ უმაგრებს ზურგს, ანუ კრედიტი, რომელიც „ჰაერით” არის უზრუნველყოფილი. რაკი ასეთი კრედიტი წარმოიშობა, ის ისეთ შედეგებს იწვევს, რასაც თავისუფალი ბაზარი ვერ ეგუება: ესაა რეალური დოვლათის მოხმარება მისი წარმოების მაგიერ. სანამ მარაგები ჯერ კიდევ იზრდება და ბანკები კრედიტის გაზრდისკენ ისწრაფვიან, მრავალი უყაირათო პროექტი ჩნდება ხოლმე. მაგრამ როდესაც „ჰაერიდან” მოტანილი დაკრედიტების შედეგად არსებული დოვლათის მოხმარების ტემპი მისი წარმოების ტემპს გაასწრებს, რეალური დაგროვება წყდება და დანაზოგები კლებას იწყებს. სხვადასახვა საქმიანობის წარმადობა უარესდება და ბანკების გაუნაღდებელი სესხები იზრდება. ბანკები სესხების უკან დაბრუნებას ითხოვენ, რის გამოც, მიმოქცევაში ნაკლები ფულის მასა რჩება.

ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ დეპრესიას ფულის მასის მიმოქცევის შემცირება კი არ იწვევს, არამედ დანაზოგების შემცირება, რაც “ჰაერიდან” შექმნილი ფულის მიმოქცევიდან ამოღებასაც იწვევს. ამიტომ, თუ დანაზოგები კლებულობს, ცენტრალური ბანკი რაც არ უნდა წარმატებით ებრძოდეს ფულის მიმოქცევიდან ამოღებას, დეპრესიის აღკვეთას იგი მაინც ვერ შეძლებს. ამასთანავე, თუ დანაზოგები კლებულობს, უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკის შედეგად ფასებისა და ინფლაციური მოლოდინის შენარჩუნება რომც მოხერხდეს, ეკონომიკა მაინც ვერ გამოცოცხლდება. გარდა ამისა, სწორედ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა და ნაწილობრივი საბანკო რეზერვირება იწვევს რესურსების არასწორ განაწილებას, რაც, თავის მხრივ, დაგროვების პროცესს ანელებს და, ამდენად, დანაზოგის შექმნას აფერხებს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ დეპრესიის მიზეზი ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა და საბანკო დეპოზიტების ნაწილობრივი რეზერვირების პრაქტიკაა.

შეიძლება დეფლაცია ერთი ქვეყნიდან მეორეს გადაედოს?

ფართოდ არის გავრცელებული მოსაზრება, რომ ერთ ქვეყანაში არსებული დეფლაცია სხვა ქვეყნებისთვისაც საშიშია. ამტკიცებენ, რომ დეფლაცია ვირუსივით ვრცელდება მთელ დედამიწაზე და, ამიტომ, ეკონომიკის დეფლაციის ვირუსისგან დაცვა ცენტრალური ბანკების ვალია.

მაგრამ ეს თეორია მოძველებულია. მაგალითად, დავუშვათ, A ქვეყანას აქვს თავისუფალი საბაზრო ეკონომიკა და უცვლელი ფულის მასა. მეორე მხრივ, B ქვეყნის ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკამ რესურსების მეტად არარაციონალური გამოყენება გამოიწვია, რასაც, თავის მხრივ, რეალური დოვლათისა და დანაზოგების შემცირება მოჰყვა. ეკონომიკური საქმიანობის კლებამ ბანკები აიძულა სესხების უკან დაბრუნება მოეთხოვათ, ამან კი, თავის მხრივ, ფულის მასის კლება და საქონლისა და მომსახურების ფასების ვარდნა განაპირობა.

ზემოხსენებული თეორიის თანახმად, B ქვეყანაში საქონლისა და მომსახურების ფასების ვარდნის შედეგად ბიზნესმა შესაძლოა ამ ქვეყნიდან დეფლაციის ექსპორტი მოახდინოს A ქვეყანაში, თუკი მათ დაბალ ფასად შესთავაზებს საქონელს. ამან კი, შესაძლოა, თავის მხრივ, ზეწოლა მოახდინოს საერთო ფასების მაჩვენებელზე A ქვეყანაში, რაც იქ დეფლაციას და დეპრესიას გამოიწვევს.

მაგრამ, როგორც ვნახეთ, დეფლაცია ფასების ვარდნა კი არ არის, არამედ ფულის მასის კლება. ვინაიდან A ქვეყანაში ფულის მასა უცვლელი რჩება, იქ არავითარი დეფლაცია არ წარმოიშობა. გარდა ამისა, რადგან A ქვეყანაში ფულის მასა უცვლელი რჩება, დანაზოგებს არავითარი ზიანი არ მიადგება და, შესაბამისად, არავითარი დეპრესია არ მოხდება. B ქვეყნის მეწარმეები თავიანთ საქონელს დაბალ ფასად გაიტანენ A ქვეყანაში, რითაც ამ ქვეყნის მომხმარებლებს მხოლოდ სარგებლობას მოუტანენ. ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ რომელიმე კონკრეტულ ქვეყანაში დეფლაციას ამავე ქვეყნის ცენტრალური ბანკის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკა იწვევს და სხვა ქვეყნიდან იმპორტირებული ვერ იქნება.

ვალი და დეფლაცია

ზოგიერთი ეკონომისტი ირვინგ ფიშერის აზრს იზიარებს და ამტკიცებს, რომ დეფლაცია და მისი მომდევნო დეპრესია ჭარბი დავალიანების შედეგია. ფიშერი ჭარბ დავალიანებას ისეთ ვითარებად განიხილავს, სადაც ვალი განსაკუთრებულია, ანუ სხვა ეკონომიკურ ფაქტორებთან შედარებით გაცილებით დიდია. ის ამტკიცებს, რომ „თუ მოვალეს დიდი სესხი არ აუღია, ნორმალურ პირობებში მას იოლად შეუძლია ამ შეცდომის გამოსწორება და დამატებითი სესხის აღება. მაგრამ თუ ის ძალიან ღრმად არის ჩაფლული ვალებში, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ მან სწორად ვერ განსაზღვრა ვალის გადახდის თარიღი, შესაძლოა, შეცდომის გამოსწორების საშუალება აღარ მიეცეს და ხაფანგში გაებას.”

ფიშერი ამტკიცებს, რომ ვალის ლიკვიდაცია ყველა სახის შოკს შეუძლია მოახდინოს, რასაც, თავის მხრივ, ფულის მასის შემცირება და საქონლის ფასების დაწევა მოჰყვება. ეს მოვლენები კი, თავის მხრივ, დეპრესიას იწვევს. ფიშერის თანახმად, ჭარბ დავალიანებას შემდეგი ცხრა ეტაპი სდევს თან, რაც დეფლაციასა და დეპრესიას უწყობს ხელს:

ვალების ლიკვიდაცია შოკის შედეგად, მაგ., სააქციო ფასების ბუმის დაცხრობით გამოწვეული შოკის შედეგად. ვალების სალიკვიდაციოდ ხალხი იძულებულია ქონება ჩალის ფასად გაყიდოს;

ვალების ლიკვიდაცია ფულის მასის კლებას იწვევს და ფულის ბრუნვა მცირდება;

ფასები იკლებს;

ქონების ღირებულება ეცემა, ვალების ღირებულება კი უცვლელი რჩება. კაპიტალის ღირებულება მცირდება და გაკოტრებისკენ მიდის;

მოგება მცირდება და ზარალი იზრდება;

წარმოება, ვაჭრობა და დასაქმება მცირდება;

ზარალი, გაკოტრება და უმუშევრობა პესიმიზმსა და რწმენის დაკარგვას უწყობს ხელს;

ხდება ფულის დაგროვება და ფულის ბრუნვა მცირდება;

ნომინალური საპროცენტო განაკვეთი მცირდება და რეალური საპროცენტო განაკვეთი იზრდება.

დეპრესიის მიზეზების ფიშერისეული ახსნა მხოლოდ თეორიას კი არ ეყრდნობა, არამედ ისტორიულ მოვლენებსაც. მაგრამ, მხოლოდ მონაცემები არაფერს ნიშნავს. მიზეზების ახსნა ეკონომიკურ ფაქტად არ განიხილება მანამ, სანამ თეორიულ ჩარჩოებში არ მოექცევა. მიზესისა და როთბარდის თვალსაზრისით, ამა თუ იმ მოვლენათა დაკვირვებები რეალობის უმთავრეს ფაქტებამდე უნდა დავიყვანოთ, რომ მათი არსის დადგენა შევძლოთ. ეს იგივეა, რაც დაკვირვების შედეგად მიღებულ მონაცემებსა და იმ უტყუარ აქსიომებს შორის კავშირის დადგენა, რაც ეკონომიკურ თეორიას უდევს საფუძვლად. მიზესმა და როთბარდმა დედუქციური მეთოდი გამოიყენეს და ამ გზით დაადგინეს, რომ მკვეთრი აწევდაწევის ციკლი და აქედან გამომდინარე ინფლაცია და დეფლაცია თავისუფალი კაპიტალისტური ეკონომიკის განუყოფელი ნაწილი კი არ არის, არამედ ცენტრალური ბანკის ინფლაციური პოლიტიკის შედეგი.

რაკი ფიშერს ჭარბი დავალიანების ნამდვილი მიზეზების დადგენაზე არ უფიქრია, გასაკვირი არ არის მისი მხარდაჭერა იმ მოსაზრებისადმი, რომ დეპრესია იაფი ფულის პოლიტიკას უნდა შეეჩერებინა. უფრო ღრმად რომ დაკვირვებოდა, შეამჩნევდა რომ, როგორც მიზესმა და როთბარდმა დაადგინეს, თავისუფალ საბაზრო ეკონომიკაში ე.წ. საერთო ჭარბი დავალიანება არ ხდება, რადგან საერთო ჭარბი დავალიანება გულისხმობს, რომ მევალეთა უმრავლესობა ეკონომიკურ მდგომარეობას სწორად ვერ აფასებს. მიზესის და როთბარდის თანახმად, ეს შეიძლება მხოლოდ ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკამ გამოიწვიოს, რის შედეგადაც ბიზნესმენები ერთიანად მცდარ ბიზნესგადაწყვეტილებებს იღებენ. ეს იმას ნიშნავს, რომ ჭარბი დავალიანება არ არის იმ არასტაბილურობის მთავარი მიზეზი, რაც ეკონომიკურ კრიზისს იწვევს.

ფიშერის თანახმად, დეპრესიის სიმწვავეს ვალის ოდენობა განსაზღვრავს. ამგვარად, მან შეამჩნია, რომ 1929 წლის ოქტომბერში სააქციო ბაზრის კრახის შედეგად გამოწვეულმა დეპრესიამ უფრო დიდი გავლენა მოახდინა რეალურ ხარჯვაზე, ვიდრე 1929 წლის დეფლაციამ, რადგან ნომინალური ვალი 1929 წელს უფრო დიდი იყო. მაგრამ ჩვენ ვამტკიცებთ, რომ რეგრესის სიმძაფრეს ვალის სიდიდე კი არ განაპირობებს, არამედ ცენტრალური ბანკის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკის ინტენსივობის ხარისხი. ცენტრალური ბანკის იაფი ფულის პოლიტიკა რესურსების არარაციონალურ ხარჯვას და დანაზოგების გამოფიტვას იწვევს, რაც, თავის მხრივ, შესაძლოა ჭარბ დავალიანებაში გამოიხატოს. ამგვარად, დეპრესიის გამომწვევ მთავარ ფაქტორად ვალის ოდენობის მიჩნევა იგივეა, რომ მაღალი ტემპერატურა თერმომეტრს დავაბრალოთ.

გვასწავლა ჭკუა დიდმა დეპრესიამ ?

დღეს გავრცელებულია მოსაზრება, რომ ცენტრალურმა ბანკებმა და ხელმძღვანელმა ორგანოებმა საკმაოდ კარგად იციან, როგორ აიცილონ თავიდან მწვავე ეკონომიკური კრიზისი. ზოგს მიაჩნია, რომ რაკი ცენტრალურ ბანკს ფასების სტაბილიზაცია შეუძლია, ეკონომიკას არაფერი ემუქრება. გარდა ამისა, ამტკიცებენ, რომ 1930-იან წლებში, ოქროს სტანდარტის გამო, ცენტრალურ ბანკებს დიდი დეპრესიის თავიდან ასაცილებლად საჭირო მოქნილობა აკლდათ. მაგრამ ახლა ცენტრალურ ბანკებს ეს პრობლემა არ აქვთ. თუ პერსპექტივების შექმნა მონეტარული პოლიტიკის მოქნილობას მოითხოვს და მეტს არაფერს, მაშინ რატომ განიცდის მრავალი ქვეყანა მწვავე ეკონომიკურ სიდუხჭირეს, ახლა ხომ ყველა ცენტრალურ ბანკს შეუძლია „მოქნილი” მონეტარული პოლიტიკის გატარება.

როგორც ჩანს, კეინზის მიბაძვით ბევრმა ეკონომისტმა დაიჯერა, რომ ფულს ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობა შეუძლია. ეს თეორია დაახლოებით ასე ჟღერს: მეტი ფული მეტ მოთხოვნას წარმოშობს საქონელზე, რაც, თავის მხრივ, საქონლისა და მომსახურების მიწოდებას გაზრდის და ეკონომიკაც თავისით აყვავდება. ავიწყდებათ, რომ მეტი ფული ეკონომიკას კი არ გააძლიერებს, არამედ მხოლოდ დაასუსტებს. პოლიტიკოსებს და ცენტრალური ბანკის მმართველებს მოუქნელი ოქროს სტანდარტი არ მოსწონთ, მაგამ ახლა სწორედ ეს სჭირდება მსოფლიო ეკონომიკას, მათ შორის შეერთებული შტატების ეკონომიკასაც, რომ აღორძინდეს.

დაუჯერებელია, მაგრამ შეერთებული შტატების ეკონომიკა ძალიან დაუბალანსებელია. ამის მიზეზი შეერთებული შტატების ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ ხანგრძლივად წარმოებული იაფი ფულის უპასუხისმგებლო მონეტარული პოლიტიკაა. ფედერალური ფონდების დონე, რომელიც 1980 წლის აპრილში 17 პროცენტს შეადგენდა, ახლა 5 პროცენტამდე ჩამოვიდა. ერთ ხანს, კერძოდ 1992 წელს, ის 3 პროცენტს შეადგენდა. ფულის მასა M3, რომელიც 1980 წლისთვის 1224 მილიარდი დოლარი იყო, 1999 წლისთვის 6152 მილიარდი დოლარი გახდა. ათი წლის მანძილზე ის 200 პროცენტმდე გაიზარდა. ფულის მასის ზრდის მეორე უდიდესი მაჩვენებელი შეერთებული შტატების ფედერალური სარეზერვო სისტემის ვალია, რომელიც 1980 წლის პირველ კვარტალში 117 მილიარდ დოლარს შეადგენდა, 1999 წლის პირველ კვარტალში კი 465 მილიარდ დოლარამდე ავიდა, ანუ 300 პროცენტით აიწია. ცხადია, ფულის მასის აშკარა ზრდამ და, მასთან ერთად, საპროცენტო განაკვეთის ხელოვნურმა დაწევამ რესურსების მასიური არარაციონალური ხარჯვა გამოიწვია, რამაც თანდათან მწვავე ეკონომიკური კრიზისის სახით მიაღწია კულმინაციას. რესურსების არარაციონალური ხარჯვის ინტენსივობა კიდევ უფრო გაძლიერდა 1980იანი წლების დასაწყისის ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკის შედეგად, რაც მიზნად ისახავდა ფინანსური სისტემის გათავისუფლებას ცენტრალური ბანკის ზედმეტი კონტროლისგან. გავრცელებულია მოსაზრება, რომ ფინანსური ბაზრის გათავისუფლება ეკონომიკის იშვიათი რესურსების უფრო ეფექტიანი განაწილების საშუალებას იძლევა და ამით ადამიანის კეთილდღეობის ზრდას უწყობს ხელს. ზოგიერთები ამტკიცებდნენ, რომ მთავრობების მიერ კონტროლირებადი მონეტარული სისტემა უფრო მეტ არასტაბილურობას განაპრობებს. მაგრამ „გათავისუფლებულმა” სისტემამ მეტი სტაბილურობის ნაცვლად მეტი შოკი გამოიწვია.

1980-იან წლებში ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკის შედეგად ცენტრალური ბანკის ზედამხედველური უფლებები შემცირდა. ცენტრალური ბანკის მხრიდან კონტროლის შესუსტებამ ფინანსურ სექტორში უფრო მეტ კონკურენციას მისცა ბიძგი, რამაც, თავის მხრივ, ხელი შეუწყო ნაწილობრივი საბანკო რეზერვებით შეუზღუდავი კრედიტისა და „ჰაერიდან” მოტანილი ფულის წარმოშობას, „ჰაერიდან” მოსული ფული კი შემოქმედებითმა მეწარმეებმა სხვადასხვა ფინანსურ პროდუქციად აქციეს, რამაც ფულის უფრო ფართო მასშტაბით მიმოფანტვა გამოიწვია.

ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკის მარცხი თითქოსდა ადასტურებს ჩარევის მომხრეთა და თავისუფალი ბაზრის მოწინააღმდეგეთა მოსაზრებას, რომ რეალობა ბაზრის მკაცრ ზედამხედველობას მოითხოვს. მაგრამ, გვავიწყდება, რომ ყველა ამ რეფორმას, ანუ ფინანსური ჩაურევლობის პოლიტიკას, არაფერი აქვს საერთო ჭეშმარიტად თავისუფალ ბაზართან, რადგან, როგორც მიზესი ამტკიცებს, ჭეშმარიტად თავისუფალ ბაზარზე ვერანაირი ქაღალდის ფული ვერ იარსებებს სასაქონლო ფულისგან, ოქროსგან დამოუკიდებლად, რომელიც ფულად თვითონ ბაზარმა აირჩია. ამასთან ერთად, თავისუფალ ბაზარზე ცენტრალური ბანკისთვის ადგილი არ მოიძებნება.

იაპონიის და სამხრეთ აღმოსავლეთ აზიის ეკონომიკის უეცარმა კრიზისმა ეჭვქვეშ დააყენა ცენტრალური ბანკებისა და სამთავრობო პოლიტიკის პოტენციალი. მიუხედავად ამისა, ეკონომისტთა უმრავლესობა მხარს უჭერს ცენტრალური ბანკების აუცილებლობას. ისინი ძალიან კრიტიკულად უყურებენ ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის იმ თვალსაზრისს, რომ ეკონომიკური დეპრესიიის საუკეთესო მკურნალი მთავრობისა და ცენტრალური ბანკების ჩაურევლობის პოლიტიკაა. მაგალითად, გამომცემლობა „ბარონის” ეკონომიკის განყოფილების რედაქტორთან ჯინ ეფშტეინთან ინტერვიუში მილთონ ფრიდმენმა თქვა, რომ არსებული ეკონომიკური კრიზისის მოსაგვარებლად იაპონიამ ფული უნდა მიაწოდოს აზიას. ინტერვიუს დროს მილთონ ფრიდმენმა ძლიერი შეშფოთება გამოხატა ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ჩაურევლობის პოლიტიკის შესახებ. ანალოგიურად, კეინზი თავის ნაწერებში აკრიტიკებდა და „ეგრეთ წოდებულ ეკონომისტებად” მოიხსენიებდა მათ, ვინც 1930იანი წლების დიდ დეპრესიასთან მიმართებაში ჩაურევლობის პოლიტიკას უჭერდა მხარს.

ამგვარად, მოსალოდნელია, მსოფლიო ფინანსური ბაზრის ქაოსური მდგომარეობა კვლავ გაუარესდეს, თუკი ვალუტის როლის შესრულება ოქროს არ დაეკისრება. მიუხედავად იმისა, რომ ახლანდელი ეკონომიკური კლიმატის პირობებში ოპტიმიზმის საფუძველი ნაკლებად გვაქვს, ნათელი სხივი მაინც ჩანს. ეს ნათელი სხივი იმ ფაქტის გაცნობიერებაა, რომ ახლანდელ ქაოსურ მონეტარულ სისტემაში ერთადერთი ძლიერი ალტერნატივა ჭეშმარიტად თავისუფალი ბაზარია.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s