თავისუფლების ისტორია ანტიკურ ხანაში

Image

ლორდი ემერიხ ედვარდ დალბერგ ექტონი (1834-1902)

ლორდი ექტონი სრულიად გამორჩეული ფიგურაა ვიქტორიანული ეპოქის ინგლისისათვის. ის იყო კათოლიკე, რაც იშვიათობა იყო ინგლისის მაღალ საზოგადოებაში და არ იზიარებდა შეხედულებებს, რომლებიც ქვეყნის პროგრესს ნაციონალიზმს და დემოკრატიას უკავშირებდნენ. ის ადიდებდა თავისუფლებას და ამხელადა ხელისუფლების ძალმომრეობას. მისი განთქმული ფრაზაა „ძალაუფლება რყვნის, აბსოლუტური ძალაუფლება რყვნის აბსოლუტურად!“ მან მიიღო რელიგიური განათლება, აქტიურად თანამშრომლობდა კათოლიკურ წრეებთან და ამავდროულად, ლიბერალი იყო. მისი ნააზრევი სწორედ ქრისტიანობისა და თავისუფლების ერთიანობის დასაბუთებას მიეძღვნა. სწორედ ამ მიზანს ემსახურებოდა მისი ცნობილი გამოსვლები ბრიჯნორთის ინსტიტუტის წევრების წინაშე 1877 წლის 26 თებერვალს, როდესაც მან წარმოთქვა სიტყვა „თავისუფლების ისტორია ქრისტიანულ ხანაში“ დ 28 თებერვალს, როდესაც მან მიმოიხილა „თავისუფლების ისტორია ქრისტიანულ ხანაში“. მან გამოსცა ლიბერალური კათოლიკური ჟურნალი, სადაც მიმდინარეობდა სოციალური, პოლიტიკური და თეოლოგიური დისკუსიები და სახელი გაითქვა, როგორც რელიგიური და პოლიტიკური თავისუფლების დამცველმა. მისი აზრით, სწორედ ეკლესია იყო ის ძალა, რომელმაც განაპირობა მეცნიერული, ისტორიული და ფილოსოფიური სიმართლის კვლევა და ხელი შეუწყო ინდივიდის თავისუფლებას. მის შესახებ ინფორმაცია მოიპოვება შემდეგ ელექტრონულ მისამართზე: http://www.acton.org

თავისუფლება, რელიგიის მსგავსად, ერთდროულად კეთილშობილი საქმეების მიზეზსაც და დანაშაულის საზოგადო წინაპირობასაც წარმოადგენს. ეს ასეა მას შემდეგ, რაც 2460 წლის წინ ათენში მისი პირველი მარცვალი დაითესა და ვიდრე თანამედროვე ადამიანი მის მოსავალს მოიმკიდა. თავისუფლება ზრდასრული ცივილიზაციის დახვეწილი ნაყოფია და მას შემდეგ მხოლოდ ერთი საუკუნეა გასული, რაც თავისუფლების მნიშვნელობის მცოდნე ერებმა მყარად გადაწყვიტეს თავისუფლები გამხდარიყვნენ. ყოველ ეპოქაში, მისი სრულყოფა ბუნებრივი მტრების მიერ ფერხდებოდა; უხამსობით და ცრურწმენით; დაპყრობის წყურვილით და ადვილად სავალი გზების ძიებით; ძლიერი პიროვნებების სწრაფვით ძალაუფლებისაკენ; დუხჭირი ადამიანების მიერ ლუკმაპურისათვის ბრძოლით. ხანგრძლივი მონაკვეთების განმავლობაში, მას უხეშად ახშობდნენ, როდესაც ქვეყნებს ბარბაროსობისა და უცხოელი დამპყრობლებისაგან ათავისუფლებდნენ. აგრეთვე, როდესაც გადარჩენისათვის მუდმივი ბრძოლა, ადამიანების ყოველგვარ ცნობისწადილს და პოლიტიკაში გათვითცნობიერებულობას ახშობდა. უბიძგებდა რა მათ, რომ საფლავზე გაეცვალათ დაბადებით ბოძებული უფლება და ასეთ ხვედრს შერიგბულები, ვერ აცნობიერებდნენ დაკარგულის ფასეულობას. თავისუფლების გულწრფელი მეგობრები, ყველა დროში იშვიათობას წარმოადგენდნენ და მისი გამარჯვებები იმ უმცირესთა დამსახურება იყო, რომლებიც ხშირად მათგან სრულიად განსხვავებული მიზნების მქონე უცხოურ სამხედრო დანაყოფებთან შეკავშირებით აღწევდნენ წარმატბებს. ხოლო ეს კავშირი, რომელიც ყოველთვის სახიფათოა, ხანდახან დამღუპველი იყო, რადგან მოწინააღმდეგეებს დაპირისპირების დამატებით საფუძველს და თავისუფლების დამკვიდრებაში წარმატების დაყვედრების საშუალებას აძლევდა. არც ერთი წინააღმდეგობა არ ყოფილა ისე მუდმივი და რთული გადასალახი, როგორც ჭეშმარიტი თავისუფლების არსის განსაზღვრასთან დაკავშირებული დაბნეულობა და გაურკვევლობა. თუკი არაკეთილგანწყობილმა დამოკიდებულებამ დიდი ზიანი მიაყენა თავისუფლებას, ყალბმა იდეებმა იგი კიდევ უ ფრო დაამახინჯეს. თავისუფლების მიღწევები მისსავე შედეგებს – ცოდნის გაღრმვებასა და კანონების გაუმჯობესებას მიეწერა. ინსტიტუტების ისტორია, ხშირ შემთხვევაში, თაღლითობისა და იმედგაცრუების ისტორიაა; რადგან მათი ღირსება დამოკიდებულია მათ წარმომშობ იდეებზე და მასაზრდოებელ სულზე, აგრეთვე იმ ფორმაზე, რომელსაც ისინი უცვლელად ინარჩუნებენ, მაშინაც კი, როდესაც არსი იკარგება.

თანამედროვე პოლიტიკიდან მოყვანილი რამდენიმე ცნობილი მაგალითი ახსნის თუ რატომ სცილდება ჩემი დასაბუთებების ძირითადი ნაწილი კანონმდებლობის ჩარჩოებს. ხშირად ამბობენ, რომ კონსტიტუციამ თავის სრულყოფილებას 1679 წელს მიაღწია, როდესც მიღებული იქნა Habeas Corps-ის აქტი (კანონი განსაზღვრავდა დაპატიმრებულთა სასამართლოში წარდგენის წესებს). ჩარლზ მეორემ კი პარლამენტისაგან საკუთარი დამოუკიდებლობის მოპოვების საქმეში წარმატებას მხოლოდ ორი წლის შემდგ მიაღწია. 1789 წელს, როდესაც სახელმწიფოს მმართველები ვერსალში შეიკრიბნენ, ესპანური კორტესი, რომელიც Magna Charta-ზე ძველია და უფრო მეტი ავტორიტეტის მქონე ვიდრე ჩვენი თემთა პალატა, მოწვეული იქნა ისეთი ინტერვალით, რომ ამ დროის განმავლობაში თაობები შეიცვალა. თუმცა, მათ მაშინვე სთხოვეს მეფეს, რომ მათთან თათბირისგან თავი შეეკავებინა, ხოლო საკუთარი რეფორმები, თავისივე სიბრძნითა და უფლებამოსილებით განეხორციელებინა. საყოველთაო მოსაზრებით, არაპირდაპირი არჩევნები კონსერვატიზმის ნიშანია. მაგრამ საფრანგეთის რევოლუციის ყველა კრება, არაპირდაპირი გზით იქნა არჩეული. შეზღუდული საარჩევნო უფლება კიდევ ერთი უსაფრთხოების გარანტია მონარქიისათვის. მაგრამ ჩარლზ X-ის პარლამენტმა, რომელიც 90 000 ამომრჩევლის მიერ იქნა არჩეული, მონარქიას მაშინ შეებრძოლა და დაამხო კიდეც, როდესაც ლუი-ფილიპეს პარლამენტი, რომელიც 250 ათასი ამომრჩევლის მიერ იყო არჩეული, მონურად კვერს უკრავდა რეაქციონერი მინისტრების პოლიტიკას, რომელთა შორის მომხდარმა ფატალურმა განხეთქილებამ რაც რეფორმების უარყოფიდან მომდინარობდა, განაპირობა მონარქიის გაცამტვერება. გიზოს (Guizot) მიერ მიღებულ ხმათა უმრავლესობა სახელმწიფო მოხელეთა 129 ხმით იქნა მიღწეული. კანონმდებელი ანაზღაურების გარეშე გასაგებ მიზეზთა გამო უფრო დამოუკიდებელია, ვიდრე კონტინენტური ევროპის კანონმდებლები, რომლებიც გასამჯელოს იღებენ. მაგრამ ამერიკის შემთხვევაში, უგუნურება იქნება, რომ კანონმდებელი ისე შორს გაიგზავნოს როგორც აქედან კონსტანტინეპოლია, დედაქალაქთაგან ყველაზე ძვირ ქალაქში, თორმეტი თვის განმავლობაში საცხოვრებლად. კანონმდებლობის მიხედვით, ფაქტობრივად, პრეზიდენტი, რომელიც ფილადელფიის კონვენციით მინიჭებული უფლებებით კვლავ სარგებლობს, პრეზიდენტ ვაშინგტონის მემკვიდრეა. სინამდვილეში, ამჟამინდელი პრეზიდენტი უფლებამოსილების თვალსაზრისით განსხვავდბა რესპუბლიკის დამფუძნებელი მამების მიერ შემოღებული თანამდებობის პირისაგან ისევე, როგორც მონარქია – დმოკრატიისაგან; დღეს მისგან, საჯარო სმსახურში დასაქმებული 70 ათასი მოხელის შეცვლას მოელიან. მაშინ, როცა ორმოცდაათი წლის წინ, ჯონ ქვინსი ადამსმა (Jon Quinsi Adams) მხოლოდ ორი ადამიანი გაათავისუფლა. სასამართლო მოხელეების მოსყიდვა აშკარად გაუმართლებელია, თუმცა ძველ ფრანგულ მონარქიაში ამ უმსგავსო პრაქტიკამ წარმოშვა ერთადერთი გაერთიანება, რომელსაც მეფესთან დაპირისპირება ძალუძდა. ოფიციალური კორუფცია, რომელსაც თანამეგობრობის გაპარტახება შეუძლია, გარკვეულ შვებას აძლევს ხალხს რუსული აბსოლუტიზმის პირობებში. არის პირობები, რომელშიც გარდაჭარბებული არ იქნება გამოაცხადო, რომ მონობა თავისუფლებისაკენ მიმავალ გზაზე გარკვეული მონაკვეთია. აქედან გამომდინარე, დღეს ჩვენ ისე არ ვწუხვართ ყავლგასულ ბრძანებულებებსა და კანონებზე, როგორც ადანმიანთა ცოცხალ აზრებზე. საუკუნის წინ სრულიად ნათელი იყო, რომ ვისაც არ უნდა ჰქონოდა სამეფო სასამართლოს თავმჯდომარის სამდივნოს უფროსთან ერთი მიღება. იძულებული იყო, სამი მიღების გადასახადი გადაეხადა, მაგრამ ამ საზიზღრობას ყურადღებას არავინ აქცევდა, სანამ ერთერთმა ახალგაზრდა იურისტმა არ გამოთქვა მოსაზრება, რომ კარგი იქნებოდა ეჭვის თვალით შეეხედათ და შეესწავლათ ამ მანკიერი სისტემის ყოველი ნაწილი, რომელშიც ამგვარი მდგომარეობა იყო გაბატონებული. დღე, როდესაც ამ სურვილმა გაანათა ჯერემი ბენთამის (Jeremy Bentham) მტკიცე და სუფთა გონება, დასამახსოვრებელი გახდა მთელი ადმინისტრაციული სისტემისა და მრავალი საზოგადო მოღვაწისათვის. ადვილად მოსაძებნია აბზაცი წმინდა ავგუსტინეს (St. Augustine) ქმნილებებიდან ან გროციუსის (Grotius) გამონათქვამი, რომელიც ორმოცდაათი პარლამენტის გადაწყვეტილების მნიშვნელობას გადაწონის და ჩვენთვის უპრიანია, მივმართოთ ციცერონისა (Cicero) და სენეკას (Seneca), ვინეტსა (Vinet) და ტოქვილის (Toqueville) შრომებს, ვიდრე ლიკურგეს (Lycurgus) კანონებს, ან საფრანგეთის კანონების ხუთ კრებულს.

თავისუფლებაში მე ვგულისხმობ რწმენას, როცა ყველა ადამიანი დაცული იქნება, რათა აკეთოს რაც მას საკუთარ მოვალეობად მიაჩნია, ხელისუფლებისა და უმრავლესობის, ადათ-ჩვევებისა და მოსაზრებების ზეგავლენის მიუხედავად. სახელმწიფო უფლებამოსილია, რომ მხოლოდ მისდამი უშუალოდ დაქვემდბარებულ სფეროებში დაადგინოს წესრიგი და გამიჯნოს კეთილი და ბოროტი საკუთარი უფლებამოსილებების საზღვრებს მიღმა, სახელმწიფოს შეუძლია მხოლოდ არაპირდაპირი დახმრება ცხოვრებისეული სირთულეების დაძლევაში, იმ გავლენების გაძლიერებით, რომლებიც სასარგებლოა ცდუნების დასაძლევად და რელიგიიდან, განათლებიდან და დოვლათის განაწილებიდან მომდინარობს. ანტიკურ ხანაში სახელმწიფო საკუთარ თავზე იღებდა მისთვის არადამახასიათებელ უფლებამოსილებებს და პირადი თავისუფლების სამბრძანებლოში იჭრებოდა. შუა საუკუნეებში სახელმწიფოს საკმაოდ მცირე უფლებები ჰქონდა და შევიწროებას სხვებისგან განიცდიდა. თანამედროვე სახელმწიფოებს, როგორც წესი, ორივე უკიდურესობა ახასიათებთ. ყველაზე დამაკმაყოფილებელი დასტური, რომლითაც ვიგებთ, სახელმწიფო ნამდვილად თავისუფალია თუ არა, უმცირესობათა უფლებების დაცულობის ხარისხია. თავისუფლება, განმარტების თანახმად, რელიგიის აუცილებელი წინაპირობა და დამცველია. ამის პირველი მაგალითები რჩეული ერის ისტორიის აღწერაში გვიხდება, რომლებიც ჩემი საკითხის საილუსტრაციოდ გამოდგება. ისრაელთა ხელისუფლება ერთგვარი ფედერაცია იყო, რომელსაც აერთიანებდა არა პოლიტიკური ძალაუფლება, არამედ ეროვნული და სარწმუნოებრივი ერთიანობა. ის ეფუძნებოდა არა ძალმომრეობას, არამედ ნებაყო ვილობით შეთანხმებას. თვითმმართველობის პრინციპი გამოიყენებოდა არა მარტო ყველა ტომში, არამედ ყველა ჯგუფში, რომელიც 120 ოჯახს მაინც აერთიანებდა. კანონის წინაშე არანაირი წოდებრივი უპირატესობა ან უთანასწორობა არ არსებობდა. მონარქია იმდენად შორს იდგა თემის უმანკო სულისკვეთებისაგან, რომ სამუელი (Samuel), მას ისეთი საყურადღებო საჯარო აღშფოთებით და გაფრთხილებით შეეწინააღმდეგა, რომ მისი სიმართლე აზიის სამეფოთაგან ყველა და ევროპის სამეფოთა უმრავლესობის ისტორიამ ზედმიწევნით დაადასტურა. სამეფო ტახტი შეთანხმების საფუძველზე შეიქმნა და მონარქი მოკლებული იყო უფლებას ყოფილიყო კანონმდებლი იმ ხალხთა შორის, რომლებიც კანონმდებლებად მხოლოდ ღმერთს აღიარებდნენ. მათთვის ამოსავალი წერტილი იყო კონსტიტუციის პირველყოფილი სიწმინდის აღდგენა და ხელისუფლების შესაბამისობაში მოყვანა ზეცაში დაწესებულ სრულყოფილებისადმი. ზეშთაგონებული ადამიანები, რომლებიც ყოველთვის გამოჩნდებოდნენ, რომ ექადაგათ უზურპატორისა და ტირანის წინააღმდეგ, მუდმივად აცხადებდნენ, რომ ღვთის მიერ დაწესებული კანონები ცოდვიანი მმართველობისთვისაც უზენაესი იყო და არსებულ ხელისუფლებას, მეფეს და სასულიერო პირებს, ხალხის ბელადებს მოუხმობდნენ, აეღორძინებინათ ის ძალები, რომლებიც ხალხის მასის მოუსყიდავ სინდისში თვლემდა. ამგვარად, იუდეველი ერის ამ მაგალითზე ჩამოყალიბდა პარალელური თვისება, რომლებშიც თავისუფლება განხორციელდა. ეს იყო ეროვნული ტრადიციისა და კანონის უზენაესობის რწმენა; პრინციპი, რომლის მიხედვით კონსტიტუცია გამომდინარეობს პირველსაწყისიდან და ვითარდება არა არსებითი ცვლილებებით, არამედ თანმიმდევრულად; შესაბამისად, ყველა პოლიტიკური ორგანო, გამოცდილი და გარდაქმნილი უნდა იქნას ღვთიური კანონის შესაბამისად. ამ ორი პრინციპის მოქმედებას, თანხმობით იქნება ეს თუ დაპირისპირებით, დაკავებული აქვს ის მთლიანი სივრცე, რომელშიც ჩვენ ვარსებობთ.

წინააღმდგობა ღვთიური ძალმოსილებით აღჭურვილ თავისუფლებასა და ადამიანური ძალაუფლების ზღვარდაუდებლობას შორის, 622 წელს უბედურებით დასრულდა. იერუსალიმში განხორციელდა მნიშვნელოვანი მცდელობა, რომ მომხდარიყო სახელმწიფოს რეფორმა და განხორციელდა მნიშვნელოვანი მცდელობა, რომ მომხდარიყო სახელმწიფოს რეფორმა და განმტკიცება. იეჰოვას ტაძრის უმაღლესმა სასულიერო პირმა, აღადგინა მიგდებული და დაკარგული სამართლის წიგნი, რომლის დაცვისა და აღსრულების აღთქმა საკუთარ თავზე აიღო, როგორც მეფემ ისე ხალხმა. მაგრამ შეზღუდული მონარქიისა და კანონის უზენაესობის ეს ადრეული მაგალითი, ხანგრძლივი ვერ აღმოჩნდა და არც დამკვიდრდა. თავისუფლების დამამკვიდრბელი ძალების ძიება ამ დროიდან სხვაგან უნდა გაგრძელდს. სწორედ 586 წელს, როდესაც აზიურმა დესპოტიზმმა იერუსალიმი დაამხო, რომელიც აღმოსავლეთში თავისუფლების გუშაგი უნდა გამხდარიყო, დასავლეთში გამოიძებნა ახალი ადგილი, რომელიც დაცული იყო ზღვით, მთებითა და გმირული სულით, სადაც აღმოცენდა ის სახელმწიფოებრივი ხე, რომლის ჩრდილში ვარსებობთ და რომლის უძლეველმა იარაღმა, საკმაოდ ნელა, მაგრამ მტკიცედ დაიპყრო ცივილიზებული მსოფლიო.

ცნობილი გამოთქმის თანახმად, რომელიც ევროპის კონტინენტის განთქმულ მწერალ ქალს ეკუთვნის – თავისუფლება უძველესი დროიდან მოდის და ეს დესპოტიზმია, რაც არის ახალი მაქსიმის, აღნიშნული ჭეშმარიტების მტკიცება თანამედროვე ისტორიკოსთა საამაყო მიზნად იქცა. საბერძნეთის ჰეროიკული ხანა, ამას ამტკიცებს და ის ტევტონური ევროპისთვისაც თვალშისაცემად მართალია. არიული ერების ადრეულ ისტორიას, სადაც არ უნდა დავაკვირდეთ, ყველგან აღმოვაჩენთ ყლორტებს, რომლებისგანაც ხელსაყრელ პირობებსა და შრომისმოყვარე კულტურის პირობებში თავისუფალი საზოგადოებები შეიძლება განვითარებულიყო. მათ საერთო წუხილში იგრძნობა გარკვული საერთო დაინტერესება, გარე ძალაუფლებისადმი ნაკლები მოწიწება და სახელმწიფოს ფუნქციისა და უზენაესობის არასრულყოფილი გააზრება. პირობებში, როდესაც ქონებისა და შრომის გნაწილება დასრულებული არ იყო, საზოგადოება ნაკლებად იყო დაყოფილი კლასებისა და შესაძლებლობების მიხედვით მანამ, სანამ საზოგადოების წინაშე არ დადგა ცივილიზაციის კომპლექსური პრობლემები. იგი თავს არიდებდა დესპოტიზმს ისევე, როგორც რელიგიური ნიშნით ერთგვაროვანი საზოგადოებისათვის არ იყო დამახასიათებელი სარწმუნოებრივი დევნა. ზოგადად, პატრიარქალური ხანის ფორმებმა ვერ შეძლეს აბსოლუტიზმის ფორმის სახელმწიფოების წამოქმნის შეჩერება; როდესაც ცხოვრების განვითარებით წარმოქმნილმა სირთულეებმა და ცდუნებებმა თავი იჩინეს. ერთი გამონაკლისის გარდა, რომელსაც დღეს არ შევეხები, თითქმის არც ერთი პატრიარქალური წყობა არ გადარჩენილა. უფრო გვიანდელ ხანაში, ქრისტეს დაბადებამდე ექვსასი წლით ადრე აბსოლუტიზმს სრული გასაქანი მიეცა. აღმოსავლეთში მისი წარმოშობა არმიებისა და სამღვდელოების შეუზღუდავი ძალაუფლებით იყო გამოწვეული. დასავლეთში, სადაც არ იყო წმინდა წიგნები, რომელთაც განსწავლული მთარგმნლები სჭირდებოდათ, სასულიერო პირებმა ვერ მოიპოვეს წამყვანი პოზიციები და როდესც მონარქების დამხობა ხდებოდა, მათ ადგილს სისხლით არისტოკრატბი იკავებდნენ. ამას რაც მოჰყვა, მრავალი თაობის განმავლობაში, იყო ერთი კლასის უხეში ბატონობა მეორეზე, კერძოდ, მდიდრების მიერ ღარიბთა დამცირება და წიგნიერთა მიერ უსწავლელთა ჩაგვრა. ამგვარმა სულისკვეთებამ უშუალო ასახვა ჰპოვა არისტოკრატიული წარმოშობის, მეტად გონიერი და დავეწილი პოეტის, თეოგნისიუსის (Theognis) შემოქმედებაში, რომელიც აღიარებდა, რომ პოლიტიკურ მოწინააღმდგეთა სისხლი სწყუროდა. ამგვარ მჩაგვრელთაგან გათავისუფლების სანაცვლოდ, მრავალ ქალაქში ხალხი შვებას რევოლუციური უზურპატორების, შედარებით ასატან ტირანიაში ნახულობდა. ამან ახალი გარეგნული სახე და ახალი ენერგია მიანიჭა ამ ბოროტებას. ტირანები, ხშირად, შთამბეჭდავი ნიჭისა და შესაძლებლობების პიროვნებანი იყვნენ მათი მსგავსნი, ვინც მე-14 საუკუნეში იტალიურ ქალაქებს დეპატრონნენ; მაგრამ არსად არ არსბობდა უფლებები, რომლებიც კანონით და ძალაუფლბის გადანაწილებით დაცული იქნებოდა.

ასეთი საყოველთაო დაცემისგან მსოფლიო ყველაზე გამორჩეულმა ერებმა გადაარჩინეს. ათენი, რომელიც სხვა ქალაქების მსგავსად, პრივილეგირებული კლასის მიერ დომინირებულ საზოგადოებას წარმოადგენდა, ძალადობას მოერიდა და კანონმდებლობის დაზუსტება სალონს (Salon) მიანდო. ისტორია ცხადყოფს, რომ ეს ყველაზე წრმატებული არჩევანი აღმოჩნდა. სალონი იყო არა მარტო უჭკვიანესი ადამიანი, მთელს ათენში, არამედ ყველაზე ღრმა პოლიტიკური მოაზროვნე ანტიკურ ეპოქაში. მშვიდობიანი, უსისხლო რვოლიუცია, რომლითაც მან მოახდინა ქვეყნის გათავისუფლება, პირველი ნაბიჯი იყო მის მოღვაწობაში, რომელსაც ჩვენი საუკუნე მეტად დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს. მანვე დააწესა ძალაუფლება, რომლმაც საზოგადოების განახლებაში ყველაზე დიდი როლი შეასრულა, ყოველივე იმის გარდა, რაც რელიგიიდან მომდინარეობს. არისტოკრატიამ კანონმდებლობის შექმნისა და აღსრულების უფლება მოიხვეჭა. ეს უფლება მათ მხოლოდ იმ სიმდიდრის სანაცვლოდ მიისაკუთრეს, რაც დაბადბიდან მათ პრივილეგიას წარმოადგნდა მდიდრებს რომელთაც ჰქონდათ მხოლოდ საშუალება, რომ ეტვირთათ საჯარო სამსახურისათვის საჭირო გადასახადები და ეწარმოებინათ ომები, სალონმა გაუნაწილა ძალაუფლების ის ნაწილი, რომელიც მათ მიერ შეტანილი წვლილის შესაბამისი იყო. უღარიბესი ფენები გათავისუფლდნენ პირდაპირი გადასახადებისაგან, თუმცა, ამის გამო, მათ საჯარო სამსახურში ყოფნის უფლება ჩამოერთვათ. სალონმა მათ მისცა ხმის უფლება, მაგისტრატების არჩევისას, რომლის წევრები მათზე მაღალი კლასების წარმომადგენლებიდან ირჩეოდნენ და ეს უკანასკნელნი ანგარიშვალდებულნი გახადა მათ წინაშე. ეს, უდავოდ, უმნიშვნელო დათმობა, ძლევამოსილი ცვლილებების დასაწყისი იყო. მან დაამკვიდრა მოსაზრება, რომ ადმიანს უნდა ჰქონდეს იმათი არჩევის უფლება, რომელთა სამართლიანობასა და სიბრძნესაც ის იძულებულია მიანდოს საკუთარი კეთილდღეობა, ოჯახი და სიცოცხლე. ამ მოსაზრებამ თავდაყირა დააყენა შეხედულებები ადამიანის ძალაუფლების შესახებ, რამაც მორალური ძალაუფლების გვლენა დაამკვიდრა იქ, სადაც მთელი პოლიტიკური ძალაუფლება ძალმომრეობაზე იყო დამყარებული. ხელისუფლბამ, რომელიც შეთანხმების გზით იყო შექმნილი, იძულებაზე დამყარებული ხელისუფლება ჩაანაცვლა და ეს პირამიდა, როომელიც აქამდე წვეროს ეყრდნობოდა, ახალ ფუძეზე დააფუძნა. ყოველი მოქალაქის საკუთარი უფლებების დამცველად გადაქცევით, სალონმა სახელმწიფოში დემოკრატიის ელემენტები შემოიტანა. მისი თქმით, მმართველის უდიდესი წარმატება, სახალხო მთავრობის შექმნაა. იმის გათვალისწინებით, რომ არც ერთი ადამიანის ბოლომდე ნდობა არ შეიძლება, მან ხელისუფალნი იმ ადამიანთა კონტროლს დაუქვემდებარა, რომელთათვისაც ისინი იღწვოდნენ.

იმ დრომდე ცნობილი ერთადერთი საშუალება, პოლიტიკური არასტაბილურობის თავიდან ასაცილებლად ძალაუფლების კონცენტრაცია იყო. სალონი იმავე ეფექტის მიღებას, ძალაუფლების გდანაწილების გზით შეეცადა. მან უბრალო ხლხს იმდენი ძალაუფლება მისცა, რამდენიც მისი აზრით, მათ შეეძლოთ რომ გამოეყენებინათ, რათა სახელმწიფო ნებელობითი მმართველობიდან დაცული ყოფილიყო. „დემოკრატიის არსი იმაშია“, ამბობდა იგი, რომ ,,დაემორჩილო არა პიროვნებას, არამედ კანონს“ სალონი იმ პინციპს აღიარებდა, რომ პოლიტიკური ფორმები საბოლოო ან უცვლელი არ არის და გარმოებებს უნდა მიესადაგებონენ; მან საკუთარი კონსიტუციის რევიზია მემკვიდრეობითობის დაცვით და თან სტაბილურობის დაკარგვის გარეშეც, ისე კარგად მოახერხა, რომ მისი გარდაცვალებიდან საუკუნეთა შემდეგ, ატიკელი ორატორები ათენური სამართლის ძირითად სტრუქტურას მას მიაწერდნენ და მის ციტირებას ახდენდნენ. განვითარების მიმართულება, სოლონის იმ ფუძემდებლური დოქტრინით იყო განპირობებული, რომლის მიხედვითაც პოლიტიკური ძალაუფლება საზოგდოებისადმი გაწეული სამსახურის შესამამისი უნდა ყოფილიყო. სპარსეთის ომში დემოკრატიამ დაჩრდილა პატრიციების წესრიგი, სამხედრო ფლოტი, რომელმაც ეგეოსის ზღვიდან აზიელები განდევნა, მეტწილად ღარიბი ათენელებისაგან შედგებოდა. ამ კლასმა, რომლის ფასეულობებმა სახელმწიფო გადაარჩინეს და დაიცვეს ევროპული ცივილიზაცია, მოიპოეს ნდობები, რამაც გაზარდა პრივილეგიები. სახელმწიფო სამსახურები, რომლებზეც მდიდრების მონოპოლია ვრცელდებოდა ღარიბებისათვის ხელმისაწვდომი გახდა და იმისათვის, რომ მათ ჰქონოდათ ძალაუფლების შესაბამისი წილი, მათი მიღება უმაღლესი თანამდებობების გარდა, ყველა სხვა სამსახურში იქნა დაშვებული.

იმ დროს, როდესაც ანტიკური ტიპის ძალაუფლება დაცემას განიცდიდა, არ არსებობდა მორალისა და პოლიტიკური უფლებების დადგნილი ჩარჩოები, რომ უზრუნველყოფილიყო საზოგდოების მოქნილობა ცვლილებებზე სწრაფი რეაგირების მიზნით. არასტაბილურობა, რომელმაც არსებული სტრუქტურები მოიცვა, მთავრობის როგორც ასეთის, ძირეულ პინციპებს ემუქრებოდა. ხალხის ნდობაში გარკვეული ეჭვი გაჩნდა, მაგრამ ეჭვი ჯერ კიდევ არ განაპირობებდა ცოდნის აღმოცენებას. იყო დრო, როდესაც საზოგდოებრივი და პირდი ვალდებულებები ღმერთების ნება-სურვილთან იყო დაკავშირებული, მაგრამ ის დრო წარსულს ჩაბარდა. პალასიუსმა (Pallas), ათენელების ზეციურმა ქალღმერთმა და მზის ღმერთმა, რომლის მისნებიც პარნასის ორ მწვერვალს შორის განლაგებული ტაძრიდან ქადაგებდნენ, ბერძენი ერისათვის უამრავი რამ გააკეთა, რომ მას რელიგიის უზენაესობა შეენარჩუნებინა; მაგრამ როდესაც საბერძნეთის განათლებულმა მოღვაწეებმა საკუთარი ღმა ცოდნა გამოიყენეს, რომ გაეაზრებინათ სისტემა, რომლისადმი რწმენა მემკვიდრეობით ჰქონდათ მიღებული. მალევე აღმოაჩინეს, რომ მათი ღმერთების შეხედულებები რყვნიდნენ ცხოვრებას და ახდენდნენ ხალხის გონების დეგრადირებას, რის გამოც რელიგია ვეღარ გამოდგებოდა სახალხო მორალის საყრდენად. მორალური ქცევის წესები, რომლებიც უკვე აღარ მომდინარობდა ღმერთებიდან, ჯერ კიდევ არ მოიძებნებოდა წიგნებში. არ არსებობდა საყოველთაოდ აღიარებული კოდექსი ან მორალური დოქტრინა, რომელიც განმარტებული იქნებოდა მცოდნე ადამიანების ან წმინდანთა მსგავსი მორალური რეპუტაციის მოღვაწეთა მიერ, შორეული აღმოსავლეთის მასწავლებელთა მსგავსად, რომელთა მოძღვრებანი ამჟამადაც ნახევარი კაცობრიობის მიერააა გაზიარებული. მოვლენათა ახლოდან დაკვირვების ანალიზის და ზუსტი განსჯის მცდელობა ნგრევის აუცილებლობის აღიარებით იწყებოდა. მხოლოდ მოგვიანებით დადგება დრო, როდესაც კარისა და აკადემიის ფილოსოფოსები იმდენად თანმიმდევრულად და ღრმად მოახდენენ სიბრძნისა და ღირსების ინტეგრირებას სისტემაში, რომ ეს მეტად გააადვილებს ქრისტიანი წმინდანების ამოცანას. მაგრამ ეს დრო ჯერ არ დამდგარა.

ეჭვისა და გარდაქმნების ეპოქა, რომლის დროსაც ბერძნებმა ბუნდოვანი მითოლოგიის წარმოგენებიდან მეცნიერების თვალისმომჭრელ შუქზე გადაინაცვლეს, პერიკლეს (Perikles) ხანა იყო. იმდროინდელი ძალისხმევა მიმართული იყო დასუსტებული ხელიუფლების მითითებების გარკვეული ჭეშმარიტებებით შესაცვლელად, რაც კაცობრიობის საერო ისტორიაში, ელინ ბრძენთა გონებრივი ენერგიის ათვისების უდიდესი ეპოქის დასაწყისი იყო. ამ მოძრაობას უნდა ვუმადლოდეთ, ჩვენი ფილოსოფიური და პოლიტიკური აზროვნების საუკეთსო ნაწილს, მიუხედავად იმ უსაზღვრო პროგრესისა, რომელიც ქრისტიანობამ დააგვირგვინა. პერიკლე ათენური მთავრობის ხელმძღვანელი, იყო პირველი სახელმწიფო მოღვაწე, რომელიც ძველი ტრადიციების, პოლიტიკური გავლენის სწრაფი შესუსტების პრობლემას შეეჯახა. იმ დროისათვის არ დარჩენილა არც ერთი პოლიტიკური ან მორალური ძალაუფლების მქონე მოღვაწე, რომელიც არ შეძრა ცვლილებათა მოლოდინმა, რომელიც ჰაერში ტრიალებდა. შეუძლებელი გახდა რომელიმე წინამძღოლის სრული ნდობა; არ არსებობდა ხელმოსაჭიდი კრიტერიუმი, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა ხალხში გავრცელებული შეხედულებების გასაკონტროლებლად ან უკუსაგდებად. არ არსებობდა მათი მართებულობის დასადგენი ტესტი. პრაქტიკული საჭიროებების გამო, თავად ხალხი იყო კეთილისა და ბოროტების შესახებ ცოდნის მატარებელი. შესაბამისად ხალხი ფლობდა ძალაუფლებას.

პერიკლეს პოლიტიკური ფილოსოფია, სწორედ ამ დასკვნას ემყარებოდა. მან ენერგიულად უარყო ყველა მტკიცებულება, რომელსაც სიმდიდრის და მდიდარი ფენის უპირატესობის შესახებ წარმოდგენა ემყარებოდა. ანტიკურ დოქტრინას, რომ ძალაუფლება მიწის ფლობიდან მომდინარეობს, მან დაუპირისპირა მოსაზრება, რომ ძალაუფლება ისე უნდა იყოს განაწილებული, ყველა ადამიანისათვის თანაბარი უსაფრთხოება განაპირობოს. წესი, რომლის მიხედვით, თემის ერთმა ნაწილმა მეორე უნდა მართოს, ან ერთმა კლასმა უნდა დააწესოს კანონები სხვებისათვის, მან ტირანულად გამოაცხადა. პრივილეგიების გაუქმების შედეგი მხოლოდ მდიდრებიდან ღარიბებისაკენ ძალაუფლების გადაცემა იქნებოდა. თუკი პერიკლე მდაბიო წარმომავლობის ათენელებისათვის მოქალაქეობის მიღების შეზღუდვით ცვლილების გაწონასწორბას არ მოახდენდა. ამ ღონისძიებით ხალხი, რომელიც მესამე ფენას წარმოაგენდა დაყვანილ იქნა 14 ათას მოქალაქემდე და რაოდენობით მაღალ ფენას გაუტოლდა. პერიკლე აცხადებდა, რომ ყველა, ვინც საზოგადო საქმეში არ იღებდა მონაწილეობას საერთო კეთილდღეობას ვნებდა. სიღარიბის გამო, საზოგადო საქმეს არავინ არ უნდა გამოკლებოდა, მას ის სახელმწიფო ფონდებიდან დაფინანსებით უზრუნველყოფდა; მისი ადმინისტრაციის ფედერალურ შემოწირულობათა მოცულობა შეიძლება 2 მლნ. ოქროს სტერლინგით შეფასდეს. მისი გავლენის მთავარი იარაღი ორატორული ნიჭი იყო. იგი მართავდა დარწმუნებით და ყველაფერი ღია დებატებით წყდებოდა, ყოველგვარი გავლენა გზას უთმობდა გონებისა და არგუმენტების სიძლიერეს, რომ კონსტიტუციის მიზანი, არა ვინმეს ინტერესების გაბატონება, არამედ მისგან თავდაცვაა; აგრეთვე ის, რომ საჭიროა თანაბარი ზრუნვა, როგორც მშრომელთა თავისუფლებაზე, ისე ქონების უსაფრთხოებაზე და რომ აუცილებელია მდიდრების დაცვა შურისაგან, ხოლო ღარიბების – ჩაგვრისგან, ხაზს უსვამს, რომ საბერძნეთის სახელმწიფოებრივი მმართველობის ხელოვნებამ უმაღლეს დონეს მიაღწია. ყოველივე ეს გაჭირვებით შენარჩუნდა იმ დიდი პატრიოტის გარდაცვალების შემდეგ, რომელმაც მას საფუძველი ჩაუყარა. მომდევნო ისტორია სავსე იყო მცდელობით, რომ დარღვეულიყო ძალაუფლების ბალანსი – ფულის, მიწის, ან რიცხოვნობისადმი უპირატესობის მინიჭებით. მომდევნო თაობები, რომელნიც ვეღარასოდეს გაუტოლდნენ ნიჭიერებაში, იმ მოღვაწეთა თაობას, რომლის წარმომადგენელთა შრომები – პოეზიაში, ორატორულ ხელოვნებაში, ისტორიაში, ფილოსოფიასა და პოლიტიკაში დღესაც შურს იწვევს მსოფლიოში და მიუღწეველ მწვერვალებად რჩება. მაგრამ ამ თაობამ ვერ შვა პერიკლეს მემკვიდრე და მომდევნო თაობის ვერც ერთმა მოღვაწემ ვერ შესძლო მისი საქმის გაგრძელება.

გადამწყვეტი ნაბიჯი, ერების პროგრესში იყო ის, რომ ათენური კონსტიტუციით აღიარებულ იქნა პრინციპი, რომლის მიხედვით, ყოველ ინტერესს, არსებობისა და გამოხატვის უფლება უნდა ჰქონოდა. ამ შემთხვევაში, საკუთარი ინტერესების განხორციელების საშუალება არჩევნებში დამარცხებულებს არ ეძლეოდათ. კანონი ვერ ზღუდავდა უმრავლესობის ტრიუმფს და, შესაბამისად, ვერ იცავდა უმცირესობას მათი სათვალავიდან ამოგდებისაგან. როდესაც პერიკლეს მძლავრი გავლენა აღმოიფხვრა, კლასობრივი ბრძოლა, ყოველგვარი დაბრკოლების გარეშე გაგრძელდა. მას შემდეგ, რაც პელოპონესის ომში მაღალი ფენის წარმომადგენლები გაიჟლიტნენ, მდაბიოებმა სრული უპირატესობა მოიპოვეს. ათენელების მოუსვენარი და მაძიებელი სული ყოველი ინსტიტუტის შინაგანი ბუნებისა დ თითოეული პრინციპების შედეგების ახსნას ითხოვდა. მათი აზროვნების წესმა არნახულად სწრაფდ განვლო ბავშვური არასრულყოფილებიდან მიხრწნილებამდე.

სოლონის მიერ სახალხო ხელისუფლების დამკვიდრების პირველ ნაბიჯებს და სახელმწიფოს დაცემას ორი თაობა აშორებს. მათი ისტორია იძლევა იმის კლასიკურ მაგალითს თუ რა შეიძლება დაემუქროს დმოკრატიას, განსაკუთრებით ხელსაყრლ პირობებშიც კი. ათენელები არამარტო მამაცნი და სამშობლოს მოყვარულნი გახლდნენ და მსხვერპლის გაღებაც შეეძლოთ, არამედ ისინი ყველაზე რელიგიურები იყვნენ ბერძენთა შორის. ისინი აღმერთებდნენ კონსიტუციას, რომელმაც მათ სიმდიდრე, თანაბარუფლებიანობა და სიამაყის გრძნობა უბოძა. ისინი ეჭვქვეშ არასოდეს აყენებდნენ უდიდეს უფლებებს, რომლებიც ასამბლეას ჰქონდა მინიჭებული. ისინი იტანდნენ მეტად განსხვავებულ აზრს და უპირობოდ აღიარებდნენ სიტყვის თავისუფლებას, მათი ჰუმანურობა მონების მიმართ, იმ დროის ყველაზე განათლებული არისტოკრატების მხრიდანაც კი იწვევდა გაღიზიანებას. ამგვარად, ათენელები იყვნენ ერთადეთნი, რომლებმაც მნიშვნელოვანი დემოკრატიული ინსტიტუტები განავითარეს. მაგრამ მონარქიის შეუზღუდავმა ძალაუფლებამ, რომელიც ცნობიერებაზე ცუდ ზეგავლენს ახდენს, გულს აქვავებს და ლახვარს სცემს, თავისი გაიტანა და ძირი გამოუთხარა განთქმნულ ათენურ დემოკრატიას. ცუდია იყო დაჩაგრული უმცირესობის მიერ, მაგრამ უფრო უარსესია, დაიჩაგრო უმრავლესობისაგან, რადგან მასებში არსებობს დაფარული ძალაუფლება, რომლის გამჟღავნებისას, უმცირესობას შეწინააღმდგება არ ძალუძს. მაგრამ ხალხის ჭეშმარიტი ნების წინააღმდგ არ არსებობს არანაირი იარაღი, თავის დახსნა, ღალატის გარდა. საკანონმდებლო, სასამართლო და ნაწილობრივ აღმასრულებელ ხელისუფლებას, ათენელების ყველაზე მრავალრიცხოვანი, მდაბიოთა ფენა აერთიანებდა. იმდროინდელი გაბატონებული ფილოსოფიის თანახმად, არ არსებობდა სახელმწიფოს კანონებზე უზენაესი კანონი, ხოლო სახელმწიფოში კანონზე მაღლა კანონმდებელი იდგა.

იმავე მოსაზრებების თანახმად, სუვერენულ ხალხს ჰქონდა უფლება, ყველაფერი მოემოქმედა, მისი ძალაუფლების ფარგლებში და არანაირი წესით არ იზღუდებოდა, საკუთარი მიზანშეწონოლობის გარდა. ერთ-ერთ შემთხვევაში, ათენელთა კრებამ დაუშვებლად მიიჩნია მათთვის აეკრძალათ, რომ მათი ნება-სურვილი რაიმე სახის ჩარჩოში მოქცეულიყო. მათი შემზღუდავი არანაირი კანონი არ არსებობდა. არ ემორჩილებოდნენ არცერთ კანონს, რომელიც მათ მიერ მიღებული არ იყო. ამ თვალსაზრისით თავისუფალი ათენლები ტირანები გახდნენ და მათი მთავრობა, რომელიც ევროპული თავისუფლების პიონერად მოგვევლინა, ანტიკური ხანის ყველა ბრძენის მიერ შესაშური ერთსულოვნებით იქნა დაგმობილი. მათ დაანგრიეს საკუთარი ქალაქი, როდესაც კამათის გამო ბაზრის ტერიტორიაზე ომი გააჩაღეს. ისევე, როგოროც საფრანგეთის რევოლუციის დროს, მათ საკუთარ დამარცხებულ მხედართმთავრებს სიკვდილი მიუსჯეს. იმგვარი უსამართლობით ექცეოდნენ მათ დაქვმდებარებაში მყოფ ზღვისგაღმა ტერიტორიებს, რომ დაკარგეს იმპერია. ისინი აყაჩაღებდნენ მდიდრებს, რომლებიც ამის გამო ქვეყნის მტრებთან გაერთიანდნენ. საკუთარი ბოროტება მათ სოკრატეს წამებით დააგვირგვინეს.

როდესაც აბსოლუტურმა ძალაუფლებამ თითქმის მეოთხედი საუკუნე გაძლო, სახელმწიფოს არსებობაც კი კითხვის ქვეშ დადგა და დაღლილ-დაქანცულმა ათენელებმა მათი დაკნინების ნამდვილი მიზეზი აღიარეს. მათ გაიაზრს, რომ თავისუფლების, სამართლისა და თანაბარუფლებიანობისათვის აუცილებელია, რომ დემოკრატიამ, შეზღუდოს საკუთარი თავი ისევე, როგორც ოლიგარქიამ. მათ გადაწყვიტეს წარსულში გამოცდილ გზას დაბრუნებოდნენ და არსებული წესრიგი აღედგინათ, როდესაც ძალაუფლების მონოპოლია, არც მდიდრებს და არც ღარიბებს არ გააჩნდათ. რესტავრაციის პირველი ცდა კრახით დასრულდა, რომელიც მხოლოდ თუკიდიდეს (Thucydudes) გამო არის აღსანიშნავი, რომლის პოლიტიკური მოსაზრებები ყოველთვის საინტერესო იქნება. ამის შემდეგ ისეთი მთავრობა ჩამოყალიბდა, რომელზედაც უკეთესი ათენს არასდროს ჰყოლია. მოხერხდა დაპირისპირებული მხარეების მორიგება და ისტორიაში პირველი ამნისტია გამოცხადდა. მათ ურთიერთშეთანხმებით მართვა გადაწყვიტეს. კანონებს, რომლებიც ტრადიციულად გამოიყენებოდა, კოდექსის სახე მიეცა და სუვენერული ასამბლეის არცერთი ასეთი აქტი, ძალაში არ შედიოდა, რომლის შესახებაც აზრთა სხვადასხვაობა არსებობდა. აბსოლუტურად აღიარებული კონსტიტუციის მუხლები, რომელთა ხელშეუხებლობა აუცილებელი იყო და დროის მოთხოვნების დეკრეტები მკვეთრად გაიმიჯნა; კანონმდებლობა დამოუკიდებელი გახდა ხალხის წიაღში პერიოდულად წარმოშობილი ნების გამოხატვისაგან. ათენელთა მონანიება რესპუბლიკის გადასარჩენად საკმაოდ გვიან მოხდა. მიუხედავად ამისა, ეს ისტორიული გაკვეთილი მუდამჟამს გამოსადეგი იქნება. ის გვასწავლის, რომ მთელი ხალხის ხელისუფლება, როგორც ყველაზე მრავალრიცხოვანი და ძლიერი კლასის ინტერესების გამომხატველი ხელისუფლება, არის იმავე ხასიათის ბოროტება, როგორც წმინდა სახის მონარქია. ამიტომ, თითქმის იმავე მიზეზებიდან გამომდინარე, იმ ინსტიტუტების არსებობას მოითხოვს, რომლებმაც ის საკუთარი თავისაგან უნდა დაიცვას და მოსაზრებების რევოლუციური ცვალებადობიდან, განაპირობოს კანონის მუდმივი უზენაესობა.

ათენის თავისუფლების წარმოშობისა და დაცემის პარალელურად იმავე პრობლემით რომი იყო დაკავებული, რომელიც მათ უფრო მეტი კონსტრუქციულობით უდგებოდა და წარმატებაც უფრო ხანგრძლივი იყო. მაგრამ საბოლოოდ, მისი მცდელობები ბევრად უფრო დიდი კატასტროფით დასრულდა. ის, რაც ათენში არგუმენტის ძალით წყდებოდა, რომში დაპირისპირებულ მხარეებს შორის ბრძოლით მიმდინარეობდა. პოლიტიკური აზროვნება არ იყო მიმზიდველი დაუნდობელი რომაელებისათვის. მიზნის მისაღწევად ისინი სირთულეების თავიდან ასარიდებლად, ყველაზე ბრძნული გზით არ სარგებლობდნენ, არამედ ანალოგიურ შემთხვევებში ერთხელ უკვე გამოყენებულ გზებზე ფიქრობდნენ და ყურადღებას აქცევდნენ არა გარკვეულ მომენტში მათ წინაშე მდგარი კონკრეტული ამოცანის თავისებურებას, არამედ წინა გამოცდილებას. მათი ხასიათი უბიძგებდა, რომ საკუთარი კანონმდებლობის წარმომავლობა ადრეული ხანისათვის მიეწერათ, ხოლო სურვილმა – დაემტიკიცებინათ მათი ინსტიტუტების უცვლელობა და უარეყოთ განახლების საჭიროება, რომის მეფეთა ლეგენდარული ისტორია შეთხზა. მათი წარსულთან მჭირდო ურთიერთობის მტკიცე სურვილი პროგრესს აფერხებდა. ცვლილებები მხოლოდ უკიდურესი იძულების გამო ხდებოდა და იგივე კითხვებს ბადებდა მანამ, სანამ მათი გადაწყვეტა ხერხდებოდა. რესპუბლიკის კონსტიტუციური ისტორია ერთის მხრივ არისტოკრატების ძალისხმევისგან შედგებოდა, რომლებიც ჭერშმარიტ რომაელებად მხოლოდ საკუთარ თავს აცხადებდნენ. ერთის მხრივ იმიტომ, რომ საკუთრივ შეენარჩუნებინათ ძალაუფლება, რომელიც მეფეთაგან ჰქონდათ მიტაცებული. ხოლო მეორეს მხრივ, რათა თავი დაეცვათ პრლებემების მცდელობისაგან, მიეღოთ ძალაუფლების თანაბარი წილი. ეს დაპირისპირება, რომლის დაძლევას მოუსვენარმა და მიზანმიმართულმა ათენელებმა ერთი თაობა მოანდომეს, რომაელებმა ორი საუკუნის განმავლობაში ვერ გადალახეს; იმ დროიდან მოყოლებული, როცა პლებეებს ქალაქის გამგეობაში მონაწილეობის უფლება წაართვეს, ისინი ბეგარას იხდიდნენ და გასამრჯელოს გარეშე შრომობდნენ, ვოდრე 285 წლამდე, სანამ პოლიტიკურად თანაბარ უფლებებს მოიპოვებდნენ. ამას მოჰყვა უპრეცედნტო დიდებისა და აყვავების 150 წელი; შემდეგ კი, მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველი კონფლიქტი, რომელიც კომპრომისის შედეგად იყო მოგვარებული და თეორიულდა გადაწყვეტილიც, ყოველგვარ საფუძველს მოკებული ახალი ბრძოლა გაჩნდა.

უღარობესი ოჯახების მასა, რომელთა გაღატაკება განპირობებული იყო დაუსრულებელ ომებში სამხედრო სამსახურის გამო იმდენად დაკნინდა, რომ არისტოკრატიის იმ ორი ათასამდე მდიდარ ადამიანზე დამოკიდებული შეიქმნა, რომლებმაც სახელმწიფოს უდიდესი სამფლობელოები გაიყვეს. როდესაც გაჭირვება აუტანელი გახდა, გრაკხი (Gracchi) შეძლებულ კლასებზე ზეწოლით მის შემსუბუქებას შეეცადა, რადგან სახელმწიფო მიწების გარკვეული ნაწილი უბრალო ხალხისათვის გადაეცათ. ძაველმა და ცნობილმა არსიტოკრატიამ, რომელსაც მემკვიდრეობაც და თანამდებობებიც ხელს უწყობდათ, მტკიცე წინააღმდეგობა გამოხატა, მაგრამ მათ, დათმობების ხელოვნებაც იცოდნენ. უფრო გვიანდელ და ეგოისტურ არისტოკრატიას ეს უნარი არ გააჩნდა. ხალხის ხასიათი, დაპირისპირების დაუნდობელი ხასიათის გამო შეიცვალა. პოლტიკური ძალაუფლებისათვის ბრძოლა ისეთი გაწონასწორებული ხერხებით მიმდინარეობდა, რომ თავისი ხარისხით ინგლისში პარტიულ დავებს შეესაბამებოდა. მაგრამ მატერიალური მიზნით წარმოებული ბრძოლა, ისეთივე დაუნდობელი იყო, როგორც საფრანგეთში სახალხო დაპირისპირებები. მდიდრების მიერ 22 წლის განმავლობაში უგულვებელყოფილი ხალხი, რომელთაგან 320 ათასი, სახელმწიფოს ულუფის კმაყოფაზე იყო, მზად აღმოჩნდა, რომ ნებისმიერ წინამძღოლს გაჰყოლოდა, რომელიც რევოლუციით იმის მოპოვებას შეპირდებოდა, რისი მოპოვებას კანონიერი გზით შეუძლებელი იყო.

მაშინდელი სენატი, რომელიც მოძველებულ და სავალალო მდგომარეობაში მყოფ წესრიგს იცავდა, საკმაოდ ძლიერი იყო იმისათვის, რომ ნებისმიერი სახალხო ლიდერი დაემარცხებინა. ასე იყო მანამ, სანამ იულიუს კეისარმა (Julius Caesar), რომელიც უმაგალითო მმართველობითი ნიჭით გამოირჩეოდა, იმ ჯარის, რომელსაც იგი უმაგალითო მოპყრობის დროს უძღვებოდა, და შიმშილამდე მისული ხალხის მხარდაჭერით, რომელიც მან მოიმხრო უკიდეგანო ხელგაშლილობით, გარკვეული უსისხლო და არაძალადობრივი ღონისძიებების მეშვეობით, რესპუბლიკა მონარქიად გადააქცია.

იმპერია რესპუბლიკურ ფორმებს, იოკლეტიანეს (Diocletian) მმართველობამდე ინარჩუნებდა. თუმცა იმჯპერატორთა ნება, ისევე არ ექვემდებარებოდა კონტროლს, როგორც ხალხის ნება, ტრიბუნების (Tribunes) გამარჯვების დროს. მათი ძალაუფლება, სრულიად ნებაყოფლობითი იყო მაშინაც, როდესაც ბრძნულად გამოიყენებოდა. მიუხედავად ამისა, რომის იმპერია, რესპუბლიკაზე უფრო თავისუფალი იყო. მე შემთხვევით არ მიმაჩნია, რომ რომის რომის იმპერატორებს შორის იყვნენ ისეთები, რომლებიც მათ დიდ ძალაუფლებას კარგად იყენებდნენ. მაგალითად ნერვა (Nerva), რომელზედაც ტაციტუსმა (Tacitus) თქვა, რომ იგი, კარგად ათავსებდა თავისუფლებასა და მონარქიას, რაც სხვა შემთხვევებში შეუთავსებელია; ან იმპერიის მეხოტბეების განცხადებები, რომ მასში დემოკრატიის სრულყოფილებაა გაცხადებული. სიმართლე რომ ითქვას, ეს საუკეთესო შემთხვევაში, ცუდად დაფარული და ოდიოზური დესპოტიზმი იყო. ფრიდრიხ დიდიც დესპოტი (Frederic the Great) იყო, თუმცა იგი თავისუფალ დისკუსიასა და შემწყნარებლობას ემხრობოდა. ბონაპარტეც (Bonapartes) დესპოტი იყო, თუმცა არც ერთი ლიბერალი მმართველი არ ყოფილა ისე მისაღები ხალხის მასებისათვის, როგორც ნაპოლეონ პირველი (Napoleon I), განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც მან 1805 წელს პირველი რესპუბლიკა დაამხო და ნაპოლეონ მესამე (Napoleon III) თავისი დიდების მწვერვალზე 1859 წელს. ამის მსგავსად, რომის იმპერიას გააჩნდა ისეთი ღირსებები, რომლებიც შორიდან და განსაკუთრებით დიდი დროის გასვლის შემდეგ, იმაზე უფრო მეტად იზიდავს ადამიანს, ვიდრე სასახლის ირგვლივ გამეფებული ტრაგიკული ტირანია. ღარიბებს მიეცათ ის, რასაც ისინი რესპუბლიკისგან უშედეგოდ ითხოვდნენ. მდიდრები ცხოვრობდნენ უკეთ, ვიდრე ტრიუმვირატის დროს. რომის მოქალაქის უფლებები გავრცელდა პროვინციების მოსახლეობაზე. რომის ისტორიის იმპერიულ ეპოქას, ეკუთვნის რომის საუკეთესო ლიტერატურა და თითქმის მთელი სამოქალაქო სამართალი. სწორედ იმპერიის დროს მოხდა მონობის უღლის შემსუბუქება, რელიგიური შემწყნარებლობის დამკვიდრება, სახელმწიფო სამართლის ჩამოყალიბების დაწყება და ქონებრივის სამართლის დახვეწეილი სისტემის წარმოქმნა. კეისრის მიერ დამხობილი რესპუბლიკ, თავისუფალი სახელმწიფოს გარდა, ყველაფერი იყო. იგი მშვენივრად უზრუნველყოფდა მოქალაქეთა უფლებების უსაფრთხოებას, მაგრამ რიგითი ადამიანების უფლებებს უგულვებელყოფდა. თავისუფალი რომაელები უფლებამოსილები იყვნენ, შემაძრწუნებლად უსამართლოდ მოქცეოდნენ საკუთარ შვილებს, მოვალეებს, მონებს, და პატიმრებს. ის სიღრმისეული იდეები უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ, რომლებიც არ აისახებოდნენ მუნიციპალური სამართლის წიგნებში, მაგრამ ცნობილი იყვნენ ბერძენი ბრძენკაცებისათვის ნაკლებად იყვნენ მიღებული მხედველობაში, უფრო მეტიც, ამ იდეების მომცველი ფილოსოფია არაერთხელ გამოცხადდა კანონგარეშედ, როგორც ამბოხისა და ურწმუნობის მასწავლებელი.

დიდი ხნის წინ, 155 წელს, ათენელი ფილოსოფოსი კარნეადესი (Carneades) რომში პოლიტიკური მისიით გაემგზავრა. სამსახურებრივ საქმიან შეხვედრებს შორის შუალედებში, იგი ორჯერ გამოვიდა საჯარო სიტყვით, რომ მისი ქვეყნის უვიც დამპყრობლებისათვის ატიკურ სკოლებში დახვეწილი კამათის ხიბლი გაეზიარებინა. პირველ დღეს, იგი ბუნებრივი სამართლის შესახებ საუბრობდა. მეორე დღეს, ის იმავე სამართლის არსებობას უარყოფდა, აცხადებდა რა, რომ ბოროტებისა და სიკეთის ყველა მცნება, სიკეთის კანონის განსაზღვრებიდან გამომდინარეობდა. იმ სამახსოვრო დროიდან დაწყებული, დამარცხებული ხალხის სიბრძნემ, დამპყრობთა მოჯადოება შეძლო. რომაელთა ყველაზე გამორჩეული მოაზროვნენი – სციპიონი (Scipio) და ციცერონი ( Cicero) ბერძნული ზეგავლენით ჩამოყალიბდნენ, ხოლო მათი იურისტები – ზენოს (Zeno) და ქრისიპუსის ( Chysippus) მიმდევრები გახდნენ.

თუ მეორე საუკუნეს გავმიჯნავთ იმ დრომდე, როდესაც ქრისტიანობის გავლენა უკე საგრძნობი ხდება, ანტიკური პოლიტიკის უკვე ჩვენეული შეფასება, იმჟამად მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით არასრულყოფილი იქნება. გაბატონებული შეხედულებები თავისუფლების შესახებ არ იყო სრულყოფილი, ხოლო მათი განხორციელებისაკენ მიმართული ძალისხმევა, მნიშვნელოვნად სცდებოდა მიზანს. ანტიკური ხანის მოაზროვნეებს ძალაუფლების საკითხების მოწესრიგება უკეთ შეეძლოთ, ვიდრე თავისუფლების. მათ იმდენი განსაკუთრებული უფლება მიანიჭეს სახელმწიფოს, რომ ადამიანს ფეხის მოსაკიდებელი ადგილიც არ დარჩა, საიდანაც ის შეძლებდა უარეყო ამის კანონიერება ან საკუთარი საქმიანობის საზღვრები დაედგინა. თუ გამოვიყენებ ხატოვან ანაქრონიზმს, კლასიკური სახელმწიფოს ნაკლი ის იყო, რომ ეკლესია და სახლემწიფო ერთ მთლიანობას წარმოადგენდა. მორალი არ იყო გამიჯნული პოლიტიკისაგან, ხოლო პოლიტიკა – მორალისაგან. ამსთან რელიგიაში, მორალსა და პოლიტიკაში, მხოლოდ ერთი კანონმდებელი და ერთი ხელისუფალი იყო. ხელისუფლება, რომელიც დაუშვებლად ცოტას აკეთებდა განათლებისათვის, მეცნიერებისათვის, ღარიბთა და უძლურთათვის ან ადამიანთა სულიერი მოთხოვნილებებისათვის, მიუხედავად ყველაფრისა, აცხადებდა, რომ ყველა თავის მოვალეობასა და დანიშნულებას პირნათლად ასრულებდა. ცალკეული პიროვნებები და ოჯახები, ასოციაციები და ჯგუფები იმდენად მიწიერები იყვნენ, რომ სუვენერულ ძალაუფლებას, საკუთარი მიზნების განსახორციელებლად იყენებდნენ. რაც მონა იყო მისი მფლობელის ხელში, ის იყო ადამიანი თემის ხელში. ყველაზე წმინდა მოვალეობებიც კი, უკან უხევდნენ საზოგადოებრივ საჭიროებების წინაშე – ხატოვნად რომ ითქვას მგზავრები გემის გამო არსებობდნენ. კერძო ინტერესების უგულვებელყოფის გამო და ხალხის მორალური კეთილდღეობისა და ყოფითი პირობების გაუმჯობესების მიზნით, როგორც რომმა, ისე საბერძნეთმა დაანგრია სასიცოცხლოდ აუცილებელი, ის არსებითი ელემენტები, რომელთა გარეშე სახელმწიფოს კეთილდღეობა წარმოუდგენელია – ისინი გაცამტვერდნენ ოჯახების რღვევისა და ქვეყნის მოსახლეობის გაჩანაგების გამო. რომი და საბერძნეთი გადარჩნენ არა ინსტიტუტების, არამედ მათი იდეების სახით და მათი იდეების გამო, განსაკუთრებით მართვის ხელოვნებაში და ისინი არიან

,,გარდაცვლილი, მაგრამ სკიპტრებმომარჯვებული სუვერენები, რომლებიც ჯერ კიდევ მართავენ ჩვენ სულებს, თავიანთი განსასვენებლიდან“.

მათში, მართლაც რომ შესაძლებელია ყველა იმ შეცდომის, რომელიც ძირს უთხრის პოლიტიკურ საზოგადოებრივ ცხოვებას – კომუნიზმის, უტილიტარიანიზმის, ტირანიისა და ხელმძღვანელობის, უკანონობისა და თავისუფლების შეხამების კვალის პოვნა.

მოსაზრებას, რომ ადამიანი პორველქმნილ ბუნებაში ძალადობისა და კანონის გარეშე ცხოვრობდა, კრიციასს (Critias) ეკუთვნის. კომუნიზმი, მისი ზოგადი სახით, შემოთავაზებულია სინოპელი დიოგენეს (Diogenes of Sinope) მიერ. სოფისტების (Sophists) თანახმად, არ არ არსებობს მიზანშეწონილობაზე უზენაესი ვალდებულება და სიკეთე სიამოვნების გარეშე. კანონი სუსტი ადამიანის მოგონილია, რათა გაძარცვოს მასზე უკეთესები და არ შეარგოს უპირატესობით სამართლიანი ტკბობა. სჯობს სხვა დაჩაგრო, ვიდრე თვითონ დაიჩაგრო; და რადგან არ არსებობს იმაზე მეტი სიკეთე, ვიდრე ბოროტების დასჯის გარეშე ჩადენა, შესაბამისად არ არსებობს იმაზე უარესი ბოროტება, რომ სამაგიეროს გადახდის შესაძლებლობის გარეშე იჩაგრებოდე. სდამართალი ლაჩრული სულის ნიღაბია; უსამართლობა სიტყვიერი სიბრძნეა; პასუხისმგებლობა, მორჩილება, თავგანწირვა, თაღლითური სიყალბეა. ხელისუფლება უზენაესია. მას შეუძლია საკუთარი ნებით განაგოს; არავის ძალუძს მის მიერ მიყენებული ზიანის გასაჩივრება; მაგრამ რამდენადაც ის არ ექვემდებარება იძულებას და დასჯას, ყოველთვის თავისუფალია თავნებობისათვის. ბედნიერება, ძალაუფლების მოპოვებასა და მორჩილების აუცილებლობის გათავისუფლებაში მდგომარეობს, ხოლო ის, ვინც ტახტს, ღალატითა და მკვლელობით მოიპოვებს, უმწიკვლო რეპუტაციას იმსახურებს.

ეპიკურე (Epicurus) მცირედით განსხვავდებოდა მსგავსი რევოლუციური დესპოტიზმის მქადაგებლისაგან. ყველა საზოგადოება – ამბობდა იგი – დაფუძნებულია შეთანხმებაზე ურთიერთმფარველობის შესახებ. სიკეთე და ბოროტება ჩვეულებრივი ცნებებია, რადგან ზეცის რისხვა სამართლიანსაც და უსამართლოსაც თანაბრად ატყდება. ცოდვის უარყოფა არა საქციელშია, არამედ შედეგებში, რომელსაც ცოდვილი მოიმკის. ბრძენკაცები კანონებს, საკუთარი თავის დაცვისათვის იგონებენ და არა შესაბოჭად; შესაბამისად, როდესაც ისინი მათ წამგებიანობაში რწმუნდებიან, აუქმებენ მათ. ყველაზე განთქმულ მეტაფიზიკოსთა არალიბერალური მოსაზრებები, გამოხატულია არისტოტელეს (Aristotle) ნათქვამში, რომ ყველაზე უარესი მთავრობის ნიშანი ისაა, რომ იგი აძლევს თავისუფლებას იცხოვროს, როგორც მოესურვება.

თუ თქვენ მხედველობაში გაქვთ სოკრატე (Socrates) რომელიც გამორჩეულია წარმართთა შორის, ის მიიჩნევდა, რომ რამდენადაც უცნობია ადამიანის შეფასების საუკეთესო კრიტერიუმი, არ არსებობს უკეთესი დამხმარე სახელმძღვანელო, ვიდრე ქვეყნის კანონებია. რაც შეეხება პლატონს (Plato) რომლის დიდებულ დოქტრინაში, იმდენად იყო ქრისტიანობის წარმოქმნა განჭვრეტილი, რომ მრავალ ცნობილ თეოლოგს სურდა მისი შრომების აკრძალვა, რათა ადამიანები ამით არ დაკმაყოფილებულიყვნენ და გულგრილნი არ გამხდარიყვნენ, ზეციური სწავლების მიმართ. ეს მას მიეცა წინასწარმეტყველური ხილვა სამართლიანი კაცის შესახებ, რომელსაც დაადანაშაულებდნენ, დასჯიდნენ და ჯვარზე გაკრულს ჯოხით სცემდნენ. მიუხედავად მისი ყველაზე გამორჩეული ინტელექტისა, რაც კი როდესმე დაჯილდოებულა კაცობრიობა, ის მაინც უჭერდა მხარს ოჯახის ინსტიტუტის გაუქმებასა და ბავშვებზე ზრუნვას, თემის მოვალეობად მიიჩნევდა. არისტოტელე (Aristotle) კი, ანტიკური ეპოქის ყველაზე დიდი მორალისტი, არ თვლიდა, რომ მეზობელი ხალხის დაპყრობა მათი მონებად ქცევის მიზნით, ბოროტება იყო. უფრო მეტიც, თუ თანამედროვე გენიოსების პოლიტიკურ დოქტრინებს გავითვალისწინებთ, რომლებიც არანაკლებ აბსურდული და კრიმინალური ხასიათისა არიან, თქვენთვის აშკარა გახდება, რა ეკლიანია ჭეშმარიტებისაკენ მიმავალი გზა. წმინდა მიზანშეწონილობა, ისევე, როგორც ტრადიცია, უძლურია რომ გადაწყვიტოს მმართველობის თავისუფლების პრობლემა. მის გადაწყვეტას ხანგრძლივი, მრავალი, მწვავე გამოცდილების მიღება სჭირდება; იმ მეთოდების გამოყენება, რომლითაც ღთიურმა სიბრძნემ ერები გაანათლა – დაეფასებინათ და მიეღოთ თავისუფლების პასუხისმგებლობა. ჭეშმარიტი ფილოსოფია ასწავლის:

,,აღიარე მარადიული განგება
და დაადასტურე ღვთის გზები მოკვდავებისკენ“.

მათი მხოლოდ შეცდომების სიღრმის გადმოცემით, შეგიქმნიდით ძალიან არაზუსტ წარმოდგენას ანტიკური ხანის სიბრძნე, რომ არ მივიჩნევდე – მათი ქცევის წესები შესრულებაზე უკეთესი არ იყო. სანამ საზოგადოებრივი მოღვაწენი, სენატორები და სახალხო კრებები, უხეში შეცდომების მაგალითებით გვამარაგებდნენ, იქმნებოდა კეთილშობილი ლიტერატურა, რომელშიც შემოინახა შეუფასებელი პოლიტიკური ცოდნა და რომელშიც არსებული ინსტიტუტები წარმოჩნდა სათანადო შორსმჭვრეტელობით. მოსაზრება, რომელზედაც თითქმის ყველა ანტიკური ხანის მოღვაწე თანხმდებოდა იყო ის, რომ ხალხს აქვს მართვის უფლება. მაგრამ ისინი უძლურნი არიან, რომ დამოუკიდებლად მართონ. ამ წინააღმდეგობის დასაძლევად, ხელისუფლებაში, ხალხის მონაწილეობის გასაზრდელად და მონოპოლიის დასაძლევად, მათ ძალზედ ზოგადი სახით, შერეული კონსტიტუციის თეორია შექმნეს. ის ამავე საკითხზე ჩვენი შეხედულებებისაგან განსხვავდებოდა, რადგან ამჟამინდელი კონსტიტუცია, მონარქიების შეზღუდვას ემსახურებოდა, ხოლო იმ თეორიის დემოკრატიის გაძლიერება იყო გამიზნული. ეს იდეა პლატონის დროს წარმოიშვა, თუმცა იგი უარყოფდა მას. ეს იყო დრო, როდესაც ადრეული მონარქიები და ოლიგარქები.დაემხო; იგი განაგრძობდა არსებობას, კიდევ დიდხანს მას შემდეგ. რაც რომის იმპერიის მიერ, ყველა იმჟამინდელი დემოკრატია შთაინთქა. მაგრამ როგორც კი ერთპიროვნული მებატონე ძალაუფლების ნაწილს თმობდა, იგი ამას მასზე აღმატებული ძალისადმი დათმობად მიიჩნევდა, ხოლო როდესაც სუვენერული ხალხი, საკუთარ, განსაკუთრებულ უფლებებს თმობდა, ის მსხვერპლად სწირავდა გონიერებას. ყველა დროში დადასტურდა, რომ შეზღუდვის დაწესება ძალით უფრო იოლია ვიდრე დარწმუნებით.

ანტიკური ეპოქის მწერლები ხედავდნენ, რომ მმართველობის თითოეული სახე, ცალკე აღებული, მიდრეკილია უფლებების გადაჭარბებისაკენ და დაპირისპირებას იწვევს. მონარქია ეფლობა დესპოტიზმში; არისტოკრატია მჭიდროვდება ოლიგარქიამდე. დემოკრატიის განმსაზღვრელი კი, რაოდენობრივი უპირატესობა ხდება. მაშასადამე ისინი მიიჩნევდნენ, რომ სხვადასხვა პრინციპის ერთმანეთთან შეხამებით, შესაძლებელი გახდებოდა თვითნგრევის ბუნებრივი პროცესის შეჩერება. მაგრამ მონარქიის, დემოკრატიისა და არისტოკრატიის შეჯერება, რაც მრავალი მწერლის იდეალი იყო და მათი აზრით არსებობდა კართაგენში, სპარტასა და რომში, სინამდვილეში ანტიკური ხანის ფილოსოფოსების მიერ, განუხორციელებელი, გამოგონილი ქიმერა იყო. ტაციტუსმა (Tacitus), სხვებისაგან ყველაზე გამორჩეულმა, ბოლოს აღიარა კიდეც, რომ შერეული კონსტიტუცია, თეორიული მომხიბვლელობის მიუხედავად, პრაქტიკულად მეტად რთული განსახორციელებელი და კიდევ უფრო რთული შესანარჩუნებელი იყო. მისი პესიმისტური დასკვნა, შემდგომ გამოცდილებას არ უარყვია.

ასეთი ექსპერიმენტი, იმაზე უფრო ხშირი იყო, ვიდრე მე შემიძლია მოგითხროთ. ამისათვის იმ რესურსების კომბინირებაც იქნა გამოყენებული, რომლებიც ანტიკური ხანისათვის უცნობი იყო. ესენია: ქრისტიანობა, საპარლამენტო მმართველობა, თავისუფალი პრესა. თუმცა ჯერჯერობით არ ყოფილა შემთხვევა, ამგვარი დაბალანსებული კონსტიტუციისა, რომელსაც ერთ საუკუნეზე მეტი გაეძლო. თუკი მას სადმე წარმატებისთვის მიუღწევია, თანამედროვე სამყაროში, ჩვენი ქვეყანა არის. ჯერჯერობით არ ვიცით, რამდენ ხანს დაიცავს ჩვენი ერის სიბრძნე წონასწორობას. ფედერალური კონტროლი, ისევე ცნობილი იყო ანტიკურ ხანაში, როგორც კონსტიტუციური. ყველა მათი რესპუბლიკის მმართველობის ტიპი გულისხმობდა, რომ ქალაქის მმართველობა ხორციელდებოდა მისი მაცხოვრებლების მიერ, რომლებიც იკრიბებოდნენ რომელიმე საჯარო ადგილას. ადმინისტრაცია, რომელიც მრავალ ქალაქს აერთიანებდა, მათთვის ცნობილი იყო, მხოლოდ როგორც იძულების ერთერთი ფორმა, რომელსაც სპარტა იყენებდა მესინიანელების, ათენის – კონფედერატების, ხოლო რომი – იტალიის სამართავად. რესურსები, რომლებიც თანამედროვე ეპოქაში, დიდი ხალხების მიერ, ერთი ცენტრიდან საკუთარი თავის სამართავად გამოიყენება, მაშინ არ არსებობდა. თანაბარუფლებიანობა, მხოლოდ ფედერალიზმის მეშვეობით შეიძლება იყოს შენარჩუნებული; იგი მაშინდერლ პერიოდში უფრო ხშირი იყო, ვიდრე ამჟამად. თუ ძალაუფლების განაწილება, ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეებს შორის, მონარქიის შეზღუდვის ყველაზე ეფექტური საშუალებაა, სხვადასხვა სახელმწიფოებს შორის ძალაუფლების განაწილება, დემოკრატიის უზრუნველყოფის საუკეთესო საშუალებაა. სახელისუფლო ცენტრებისა და განხილვების შესაძლებლობის გაზრდით, ვრცელდება პოლიტიკური ცოდნა და ხელი ეწყობა ჯანმრთელი და დამოუკიდებელი აზრის გამოთქმას. მაგრამ მიუხედავად იმისა, რომ ეს ყველაფერი ანტიკური ხანის პრაქტიკულ გენიას უნდა მიეწეროს, იგი წარმოშვა აუცილებლობამ და მისი თვისებები, თეორიაში ნაკლებადაა შესწავლილი.

როდესაც ბერძნებმა, საზოგადოების პრობლემათა გააზრება დაიწყეს, არსებული რეალობა მიიღეს და მის ახსნასა და დასაბუთებას ეცადნენ. მათში შემეცნების სურვილმა გაიღვიძა, რომელიც ჩვენ, მოვლენებში ეჭვის შეტანას გვიმძაფრებს. ადრეული ხანის ფილოსოფოსებიდან, ყველაზე ცნობილმა – პითაგორამ (Pythagoras) – შექმნა პოლიტიკური თეორია, რომელიც მიზნად ისახავდა ძალაუფლების შენარჩუნებას, განათლებული კლასის მიერ და ამით აკეთილშობილებდა მმართველობის ფორმას, რომელიც ჩვეულებრივ ხალხის გაუთვითცნობიერებლობასა და მტკიცე კლასობრივ ინტერესებს ეყრდნობოდა. იგი მორჩილებისა და სუბორდინაციას ქადაგებდა და ყურადღებას, პირველ რიგში არა უფლებებზე, არამედ მოვალეობაზე ამახვილებდა; წინ რელიგიას სწევდა და არა პოლიტიკას. მისი სისტემა, რომლის ნაკლოვანებებს უკვე შევეხეთ, რევოლუციის შედეგად დაემხო.

მაგრამ ორი ეპოქის მიჯნაზე, პითაგორას ადრეულ მიმდევარ მკაცრ დიდაქტიკოსებსა და პითაგორას თეორიების გამაქარწყებლებს შორის იდგა ფილოსოფოსი, რომელიც არც ერთ უკიდურესობას არ უერთდებოდა. მისი გამოთქმები ძნელად გასაგები იყო დღევანდლამდე. ჰერაკლიტე (Heraclitus of Ephesus), თავის წიგნს დიანას ტაძარში ინახავდა. წიგნი დაიკარგა, ისევე როგორც თავად ტაძარი და სალოცავი, მაგრამ რამდენიმე ფრაგმენმტი გადარჩა და რუდუნებით იქნა შეგროვებული და შესწავლილი, მეცნიერთა, ცნობილ მოღვაწეთა, ფილოსოფოსთა და პოლიტიკოსთა მიერ, რომლებიც ამ საუკუნის მოვლენათა ეპიცენტრში იმყოფებოდნენ. წინა თაობის ყველაზე აღიარებულმა ლოგიკოსმა, ყველა მისი პოსტულატი გაიზიარა, ხოლო ევროპის კონტინენტის სოციალისტთა შორის, ყველაზე გამოჩენილმა აგიტატორმა, მის ხსოვნას 840-გვერდიანი ნაშრომი მიუძღვნა.

ჰერაკლიტე ჩიოდა, რომ მასისათვის სამართლიანობა ფუჭი ცნებაა და არა უწყოდა, რომ ერთი კაცი ათასს სჯობს; მაგარამ ის მაინც ეგუებოდა არსებულ წესრიგს, თუმცა არ ეთაყვანებოდა მას. ის ამბობდა, რომ კამათი საწყისი და ყველაფრის სათავეა. სიცოცხლე მუდმივი მოძრაობაა, ხოლო მისი შეჩერება – სიკვდილის ტოლფასი. არავის ძალუძს, ერთსა და იმავე მდინარეში ორჯერ შესვლა, რადგან წყალი ყოველთვის მიედინება, მყისიერად ჩაივლის და არასოდეს მოედინება ხელმეორედ. ერთადერთი, რაც ცვლილებათა მორევში მუდმივი და უცვლელია, უნივერსალური და სუვენერული გონებაა, რომელიც შეიძლება ყველასათვის გასაგები არ იყოს, მაგრამ ყველასათვის საერთოა. კანონების დღეგრძელობა, არა ადამიანის ხელისუფლებიდან, არამედ ღირსებიდან მომდინარეობს, რომელსაც მათ ერთი კანონიდან – ღვთის განგებიდან წარმომავლობას სძენს. მისი ზემოთმოყვანილი მოსაზრებები, პოლიტიკური ხასიათის ჭეშმარიტებებს გვაგონებენ, რომლებიც წმინდა წიგნებშია მოცემული და ჩვენ ყველაზე განათლებულ თანამედროვეთა აზროვნებამდე მივყავართ, რომლებიც დინჯ კომენტარსა და განმარტებას საჭიროებენ. სამწუხაროდ ჰერაკლიტე, ისეთი რთულად გასაგებია, რომ მისი გააზრება სოკრატესაც კი გაუჭირდა, ამიტომ მე რა თქმა უნდა, პრეტენზიას ვერ გამოთქვამ, რომ მათ უკეთ ავხსნი.

ჩემი მიმართვის თემა, პოლიტიკური მეცნიერება რომ ყოფილიყო, ყველაზე დიდ ადგილს პლატონსა და არისტოტელეს დავუთმობდი. პირველის „კანონები“, ხოლო მეორის „პოლიტიკა“ – რამდენადაც საკუთარ გამოცდილებას შემიძლია დავეყრდნო, წარმოადგენენ წიგნებს, რომლებიდანაც ვიგებთ ყველაფერს, პოლიტიკის ძირითადი პრინციპების შესახებ. სიღრმე, რომლითაც აზრის ეს ბუმბერაზები, საბერძნეთის ინსტიტუტის არსს აანალიზებდნენ და გვიანდელ ლიტერატურაში, მათ ნაკლოვანებებს ავლენდნენ, აღარ განმეორებულა; არც ბერქის (Burke), არც ჰამილთონის (Hamilton) და გასული საუკუნის პოლიტიკაზე დაწერილი საუკეთესო შრომების ავტორების; არც ჩვენი საუკუნის გამოჩენილ მოღვაწეთა – ტოკვილისა (Tocqueville) და როშერის (Roscher) მიერ. მაგრამ პლატონი და არისტოტელე, იყვნენ ფილოსოფოსები, რომლებიც არა შეუზღუდავ თავისუფლებას, არამედ განათლებულ მთავრობას უჭერდნენ მხარს. მათ, კარგად უწყოდნენ თავისუფლებისათვის ბრძოლის არასწორი გზით წარმართვის დამანგრეველი შედეგების შესახებ და ამიტომ გადაწყვიტეს, რომ მისთვის, საერთოდ არ ებრძოლათ; არამედ ძლიერი მმართველობით დაკმაყოფილებულიყვნენ, რომელიც ადამიანთა ბედნიერებას და მატერიალურ კეთილდღეობას უზრუნველყოფდა.

მაჟამად, თავისუფლება და კარგი მთავრობა ერთმანეთს არ გამორიცხავს. არსებობს მშვენიერი მიზეზი, თუ რატომ უნდა თანაარსებობდნენ ისინი; თუმცა ისინი აუცილებლად ერთად როდი მიაბიჯებენ. თავისუფლება არ წარმოადგენს საშუალებას, უფრო მაღალი პოლიტიკური მიზნის მისაღწევად – იგი თავად არის უზენაესი პოლიტიკური მიზანი. ის საჭირო არა კარგი საზოგადოებრივი მმართველობისათვის, არამედ სამოქალაქო საზოაგდოებისა და ინდივიდუმთა უსაფრთხოებისათვის. თავისუფლების მაღალ ხარსხს, ზოგჯერ უნიჭობის აყვავებისკენ და ცრურწმენის გამეფებისკენ მივყავართ; მას შეუძლია სასარგებლო კანონმდებლობის მიღება შეაჩეროს, საომარი მზადყოფნა შეამციროს და იმპერიის საზღვრები შეკვეცოს. შესაძლოა წარმატებით დავასაბუთოთ რომ ინგლისში, ან ირლანდიაში გონიერი დესპოტიზმის დამყარების შედეგად შესაძოა მრავალი რამ გაუარესდეს, მაგრა, ზოგიერთი სფეროს მართვა, შესაძლოა გაუარესდეს კიდეც. რომაელთა ხელისუფლება უფრო განათლებული იყო ავგუსტუსისა (Augustus) და ანტონიუსის (Antoninus) დროს, ვიდრე სენატის, მარიუსის (Marius), ან პომპეუსის (Pom-Pey) პეიოდში. თავისუფალი ადამიანი, უპირატესობას თუნდაც ღარიბ და სუსტ, მაგრამ სამაგიეროდ თავისუფლ და არა აყვავებულ, მდიდარ, მაგრამ ამავდროულად დამონებულ ქვეყანას ანიჭებს. სჯობს თავისუფალი ალპების კონფედერაციის მოქალაქე იყო, რომელის გავლენას ალპების ვიწრო საზღვრებს ვერ ცდება, ვიდრე ძლევამოსილი და ავტოკრატიული მმართველობის ტიპის მქონე ქვეყნის მოქალაქე, რომელიც ნახევარ აზიას და ვროპას შიშის ზარს სცემს. თუმცა მეორე მხრივ, შეიძლება ითქვას, რომ თავისუფლება ვერ შეცვლის ყველაფერ იმას, რაც ადამიანს ესაჭიროება, ამიტომ უნდა მოხდეს მისი გარკვეული სახით შეძღუდვა; განვითარებული ცივილიზაცია, უზრდის ვალდებულებებს და უფლებებს სახელმწიფოს და მასზე შეზღუდვებს აწესებს. გათვითცნობიერებულ და განათლებულ საზოგადოებას, შეუძლია ჩაწვდეს აუცილებელი იძულების სარგებლიანობას, რომელიც განვითარების დაბალ საფეხურზე მყოფი საზოგადოებისათვის, ძნელი გასააზრებელი იქნებოდა. ლიბერალური პროგრესი არ არის გარკვეული, ან განუსაზღვრელი რამ, არამედ იმისკენაა მიმართული, რომ საზოგადოება თავისუფალი იყოს მანამ, სანამ არ იგრძნობს შეზღუდვების დაწესების სარგებლიანობას. თავისუფალ ქვეყანას, შესაძლოა ნაკლები საშუალება ქონდეს რელიგიის გავრცელებისათვის, დანაშაულის აღსაკვეთად, უძლურთა დასახმარებლად, ან იმისათვის, რომ უზენაესი პოლიტიკური მიზნების განხორციელება, უფრო მაღალი მორალური მიზნების მისაღწევად გადადოს, ვიდრე ქვეყანას, რომელიც არ ერიდება, რომ საგანგებო შემთხვევებს პიროვნების თავისუფლების შეზღუდვითა და ძალაუფლების კონცენტრაციით დაუპირისპირდეს. ჩვენი არგუმენტი, არ შეიცავს წინააღმდეგობას ამ მოსაზრებებთან. ჩვენ თავისუფლების შედეგთან კი არა, მის მიზეზთან გვაქვს საქმე. ჩვენ ვეძებთ გავლნას, რომელმაც ნებელობითი ხელისუფლება კონტროლს დაუქვემდებარა, მიუხედავად იმისა, თუ როგორ მოხდა ეს, ძალაუფლების გადანაწილების გზით, თუ იმ ძალაუფლების მოხმობით, რომელიც აღემატება ყველა ხელისუფლებას. საბერძნეთის უდიდეს ფილოსოფოსებს ნამდვოლად არ ქონდათ ამის პრეტენზია.

ისინი, ვინც კაცობრიობა, დესპოტური მმართველობისადმი მორჩილებისაგან გაათავისუფლა, სტოიკოსები იყვნენ. მათი განათლებული და ამაღლებული მოსაზრებები იქცა ხიდად ანტიკურსა და ქრისტიანულ სახელმწიფოს შორის. მათ გზა გაუკვალეს თავისუფლებას. ისინი ხედავდნენ რამდენად ნაკლებია ალბათობა, რომ ყველა ქვეყნის კანონმდებლობა ბრძნული და სამართლიანი იყოს; ხოლო ხალხის ერთიანი ნება-სურვილი და ეროვნული თანხმობა არ არის დაზღვეული შეცდომებისგან. სტოიკოსებმა შეძლეს გაეფართოებინათ თვალთახედვა და საზოგადოებრივი ცხოვრების მარეგულირებელი წესების მიღმა გაეხედათ. მათ კაცობრიობას ამცნეს, რომ არსებობს ნება, რომელიც კაცთა კოლექტიურ ნებაზე მაღლა დგას და კანონი, რომელიც სოლონისა და ლიკურგეს კანონზე უზენაესია. ისინი მთავრობის ავკარგიანობას ადგენდნენ იმის მიხედვით, თუ რამდენად შეესაბამებოდა მისი პრინციპები, უზენაესი კანონმდებლის მიერ განსაზღვრულს. ის, რასაც უნდა დავემორჩილოთ და რომელსაც ყოველგვარი სამოქალაქო ხელისუფლება უნდა დავუქვემდებაროთ, ყოველი მიწიერი ინტერესი უნდა შევწიროთ, არის მარადიული კანონი, რომელიც თავად ღმერთივით სრულყოფილი და მუდმივია, მისი ბუნებისაგან მომდინარეობს და განაგებს ზეცასა და დედამიწას, ყოველ ერს.

მნიშველოვანია დადგინდეს არა ის, თუ რა მითითებებს იძლევა ხელისუფლება, არამედ ის, რა მითითებებს უნდა იძლეოდეს. კაცობრიობის სინდისის წინააღმდეგ არანაირი მითითება არ გამოდგება. ღვთის წინაშე ერთია, ბარბაროსი და ბრძენი, მონა და მისი მფლობელი, რადგან ყველა დაბადებისთანავე თანასწორია, წარმოადგენს რა უნივერსალურ თანამეგობობას მოქალაქეს, რომელიც მსოფლიო ოჯახის წევრებს, ღვთის შვილებს აერთიანებს. ჭეშმარიტი გზამკვლევი არის არა გარეშე ძალა, არამედ ღვთის ხმა, რომელიც ჩვენს სულებში სახლდება, იცნობს ჩვენს აზრებს, რომელსაც მთელ ჭეშმარიტებას და შექმნილ სიკეთეს ვუმადლით, რადგან ბოროტების ჩადენა ნებაყოფილობითია, ხოლო სიკეთე, ზეციური წმინდა სულისგან მომდინარეობს.

ფილოსოფოსების აზრით, ღვთიური სწავლების აზრი ისაა, რომ დაწერილი კანონების შესრულება საკმარისი არაა. არც ის, რომ ყველას კუთვნილი მისცე. არამედ საჭიროა, რომ მათ მივცეთ დამსახურებულზე მეტი, რათა გულუხვი და მადლიანი ვიყოთ, თავი დავდოთ სხვებისთვის სიკეთის საკეთებლად, ხოლო სამაგიერო – საკუთარი თავის უარყოფასა და დამდაბლებაში ვეძიოთ, ვმოქმედებდეთ რა თანაგრძნობით და არა პირადი ინტერესებით. შესაბამისად, სხვებს ისე უნდა მოვექცეთ, როგორც გსურთ, რომ მოგვექცნენ. მტრებს სიკვდილამდე სიკეთით ვუხდით, მიუხედავად მათი უღირსობისა თუ უმადურობისა. ვებრძოლოთ ბოროტებას, როგორც ასეთს, მაგრამ ადამიანებთან ურთიერთობაში მშვიდობა შევინარჩუნოთ. სჯობს იჩაგრებოდე, ვიდრე ჩაგრავდე. ჭეშმარიტი თავისუფლება, აცხადებენ სტოიკოსებიდან ყველაზე ცნობილები, ღვთისადმი მორჩილებაში მდგომარეობს. სახელმწიფო, რომელიც ამ პრინციპებით იმართება, რომაულსა და ბერძნულ თავისუფლებაზე გაცილებით თავისუფალია, რადგან რელიგიურ შემწყნარებლობას უხსნის კარს და მონობას აუქმებს. ზენონი (zeno) ამბობდა, რომ ადამიანის სხვის საკუთრებად ქცევა არ იყო დასაშვები არც დატყვევებით და არც სყიდვით.

ეს დოქტრინები, იმპერიის დიდი იურისტების მიერ იქნა მიღებული და გამოყენებული. მათი თქმით, ბუნების კანონი, დაწერილ კანონზე უზენაესია და მონობა ბუნების კანონს ეწინააღმდეგება. ადამიანებს, სურვილისამებრ მოქცევის ან სხვების ხარჯზე მოგების მიღების უფლება არ აქვთ. ანტიკურ მოღვაწეთა პოლიტიკური სიბრძნე იმდაგვარია, რომ ეხება თავისუფლების საფუძვლებს, როგორც ამას მათ წარმომადგენელთა შორის უდიდესნი, ციცერონი, სენეკა (Seneca) და ალექსანდრიელი იუდეველი ფილო (Philo, a Jew of Alexandria) გადმოცემდა. მათი შრომები ჩვენს შთაბეჭდილებას სიდიადით ახდენენ, რომელიც მათ, ღვთის სიტყვის განცხადება შეამზადეს მოციქულთა მისიის წინა ხანაში. წმინდა ავგუსტინე (St. Augustine) სენეკას ციტირებისას აღფრთოვანებით აღნიშნავდა „რომელ ქრისტიანს შეეძლო ეთქვა მეტი, ვიდრე ამ წარმართმაო?“ განათლებულმა წარმართებმა შეძლეს სრულყოფილების იმ ხარისხის მიღწევა, რომელიც შესაძლებელი იყო ახალი, ქრისტიანული ეპოქის დადგომამდე. ჩვენ ვნახეთ, თუ როგორი გავლენა ჰქონდა ელინური აზროვნების სიდიადეს და მშვენიერებას, რამაც ახალი ეპოქის საზღვრამდე მოგვიყვანა. გვიანდელ კლასიკოსებს შორის საუკეთესონი, თითქმის ქრისტიანობის ენაზე საუბრობდნენ და მის სულისკვეთებას ესაზღვრებოდნენ.

ჩემსს მიერ მოტანილი ყველა კლასიკური ლიტერატურული ქმილებიდან სამი რამ მინდა გამოვყო: წარმომადგენლობითი მმართველობა, მონების განთავისუფლება და სინდისის თავისუფლება. მართალია არსებობდა ხალხის მიერ არჩეული ქალაქები; ქალაქების კონფედერაციები, რომელთა მსგავსი ლიგები აზიაში, ისე როგორც ევროპაში მრავლად იყო და რომლებიც საკუთარ დელეგატებს ფედერალურ საბჭოებში აგზავნიდნენ. თუმცა არჩეული პარლამენტის ხელისუფლება, თეორიულადაც კი უცნობი მოვლენა იყო. შემწყნარებლობის განსაზღვრული ხარისხი, პოლითეისტურ ბუნებას შეესაბამებოდა. სოკრატე აცხადებდა, რომ იგი, ჯერ ღმერთის და მერე ათენელების მორჩილი იყო. სტოიკოსები კანონზე მაღლა ბრძენკაცს აყენებდნენ და ამ პრინციპს სავსებით ხმამაღლა აჟღერებდნენ. მაგრამ პირველად ამის განცხადება და დაკანონება, მოხდა არა პოლითეისტურ და ფილოსოფიურ საბერძნეთში, არამედ ინდოეთში, პირველი ბუდისტი მეფის, ასოკას (Asoka) მიერ, ქრისტეს დაბადებამდე 250 წლით ადრე.

მონობა, შეუწყნარებლობაზე ბევრად მეტად, იყო ანტიკური ცივილიზაციის თანმდევი, მარადიული წყევლა. მიუხედავად იმისა, რომ მონობის სამართლიანობა, არისტოტელეს დროიდან ეჭვქვეშ იდგა და ფარულად თუ ღიად, რამდენიმე სტოიკოსმა დაგმო, ბერძენ-რომაელთა მორალური ფილოსოფია და პრაქტიკა, მთლიანად მხარს უჭერდა მას. თუმცა, არსებობდნენ არაჩვეულებრივი ადამიანები, რომლებიც ამ და სხვა საკითხებში სრულიად იგივეს წინასწარმეტყველებდნენ, რაც მომავალში დამკვიდრდა. ფილოს ალექსანდრიელი, ერთ-ერთი მწერალი, რომლის შეხედულებები საზოგადოებაზე ყველაზე პროგრესული იყო. ის არამარტო თავისუფლებას, არამედ მატერიალურ თანასწორობას უჭერდა მხარს. მას სჯეროდა, რომ გარკვეული უხამსი ელემენტებისაგან თავისუფალი შეზღუდული დემოკრატია, წარმოადგენდა ხელისუფლების საუკეთესო სახეს და მთელ მსოფლიოში გავრცელდებოდა. თავისუფლების ქვეშ, ის ღვთისადმი მორჩილებას გულისხმობდა. ფილო, თუმცა მოითხოვდ, რომ მონის მდგომარეობა მის უფრო მაღალ ბუნებას უნდა შეესაბამებოდეს, არ გმობდა მონობას, როგორც ასეთს. მან აღწერა პალესტინის ესენელთა ჩვევები, რომლებშიც გაერთიანეული იყო არაებრაელთა და ებრაელთა რწმენა. ისინი შეურყვნელი ცხოვრებით ცხოვრობდნენ, ცივილიზაციით გარშემორტყმულნი და იყვნენ პირველები, რომლებმაც უარყვეს მონობა, როგორც მოვლენა და პრაქტიკა. მათ ჩამოაყალიბეს, რელიგიაზე დამყარებული საზოგადოება და არა სახელმწიფო. მათი რიცხვი კი 4000-ს არ აღემატებოდა. ეს მაგალითი ადასტურებს, თუ რა სიმაღლეზე შეიძლება აიტანონ საზოგადოების განვითარების კონცეფცია, რელიგიურმა ადამიანებმა ახალი აღთქმის დახმარების გარეშე, ეს მაგალითი საშუალებას იძლევა, რომ მკაცრი განაჩენი გამოეტანოს მათ თანამედროვეებს.

ეს არის დასკვნა, რომლისაკენ ჩვენ კვლევას მივყავართ. ძნელი მოსაძებნია ჭეშმარიტება პოლიტიკაში ან ადამიანთა უფლებებში, რომლებიც არ მოიპოვება არაებრაელთა და ებრაელთა მიერ შექმნილ შრომებში; რომელიც არ იქნება ჩამოყალიბებული იმდაგვარი სინატიფით, რომ მისი გაუმჯობესება შემდგომი მოღვაწეებისათვის შესაძლებელი ყოფილიყო. შემიძლია მრავალი საათის განმავლობაში ვისაუბრო და მოგიყვანოთ პასაჟები, ბუნების კანონზე და ადამიანთა ვალდებულებებზე, იმდენად საზეიმო და რელიგიურზე, რომ თუმცა ისინი, აკროპოლისის თეატრიდან და რომაელთა ფორუმიდან მოდიან, თქვენ წარმოიდგინეთ, თითქოს ქრისტიანული ეკლესიების ჰიმნებსა და წმინდანების ქადაგებას უსმენთ. თუმცა, მიუხედავად დიდებული კლასიკოსი მასწავლებლის – სოფოკლეს, პლატონისა და სენეკას მაქსიმებისა და საზოგადოებრივი ღირსების დიადი მაგალითებისა, რომლებიც თითოეულ ადამიანს პირზე ეკერა, მათში არ იყო ძალაუფლება, რომ ცივილიზაციის დაღუპვა აეცილებინათ, რომლისთვისაც უამრავ პატრიოტთა სისხლი დაიღვარა და ამდენი გენიოსი მწერალი ამაოდ დაშვრა. ანტიკური ეპოქის სახელმწიფოთა თავისუფლებები, ულმობელი და გარდაუვალი დესპოტიზმის შედეგად გაცამტვერდა. მათი არსებობა შეწყდა, როდესაც გალილეიდან ახალი ძალა წამოვიდა. მან გააკეთა ყოველივე, რაც საჭირო იყო ადამიანის შემეცნების ამაღლებისათვის, რათა როგორც საზოგადოება, ისე პიროვნება, უფრო სრულყოფილი გამხდარიყო.

არასწორი იქნებოდა, თუ შევეცდებოდი, წარმომეჩინა ის უთვალავი არხი, რომლითაც ქრისტიანობამ სახელმწიფოებრიობაში შეაღწია. პირველი შთამბეწდავი ფენომენი ის აუჩქარებლობა იყო, რომელიც გამოვლინდა და ასე შესამჩნევი გახდა. თუ დავაკვირდებით ნებისმიერი ნებისმიერი ერის ცხოვრებას, ცივილიზაციის მრავალ ეტაპზე და თითქმის ყველა მთავრობის დროს, ქრისტიანობას არ ჰქონდა პოლიტიკური დოქტრინისათვის დამახასიათებელი, არცერთი ნიშანი და მისი ყოვლისმომცველი მისია პიროვნების მიმართ, არასდროს იხილავდა ხელისუფლების საკითხს. ადრინდელი ხანის ქრისტიანები სახელმწიფოსთან კავშირს გაურბოდნენ, თანამდებობის პასუხისმგებლობას ერიდებოდნენ და აგრეთვე ჯარში სამსახურსაც არ თანხმდებოდნენ. ზეიმობდნენ რა ზეციური ქვეყნის მოქალაქეობას, მათ გამოუვალ მდგომარეობამდე მიიყვანეს იმპერია, რომელიც კვლავ მძლავრი ჩანდა წინააღმდეგობის გასაწევად, მაგრამ იმდენად კორუმპირებული იყო, რომ არ ძალუძდა შეეცვალა მისი ის ინსტიტუტები, რომლებიც ჯერ კიდევ წარმართულ ეპოქაში იქმნებოდნენ და მაშინდელი სიამაყის საგანს წარმოადგენდნენ, ხოლო საკუთარი ძალაუფლების წყაროს, იმ წარმართული ღმერთებისგან იღებდნენ, რომლებსაც ქრისტიანები ეშმაკებს ეძახდნენ. მათ ხელები, წამებულთა სისხლით იყო დასვრილი. მათი აღორძინება უიმედო საქმე იყო და ამიტომ, განწირულნი იყვნენ განადგურებისათვის. ისინი ისეთ შიშს მოეცვა, რომ მათთვის სახელმწიფოს დასასრული ეკლესიის დასასრულს ნიშნავდა; არავინ წარმოადგენდა იმ უსაზღვრო გავლენას სულიერ და სოციალურ სფეროზე, რომელიც მომავალში ამ რელიგიამ მიპოვა დამანგრეველთა ერში, რომელმაც დასცა და შეურაცხყო ავგუსტუსის (Augustus) და კონსტანტინეს (Constantine) იმპერია. საზოგადო ინტერესები, კერძო ინტერესებთან შედარებით, მათთვის ნაკლებად მნიშვნელოვანი იყო. ბევრმა წყალმა ჩაიარა მანამ, სანამ მათ გააცნობიერეს თუ რაოდენ დიდი იყო ძალაუფლების ტვირთი მათ რწმენაში. ისინი მხოლოდ ქრიზოსტომოსის (Chrysostom) დროისათვის მოვიდნენ აზრამდე, რომ მონები გაეთავისუფლებინათ.

თუმცა თავდაჯერებულობისა და მსხვერპლშეწირვის დოქტრინები, რომლებიც პოლიტიკური ეკონომიის საფუძველია, როგორც ახალ აღთქმაში, ისე ,,ხალხთა სიმდიდრეში“ ერთნაირად გარკვევით იყო მოცემული, დღევანდლამდე მაინც გაუცნობიერებელი რჩებოდა. ტერტულიანი (Tertullian) ამაყობდა ქრისტიანებისადმი პასიური მორჩილებით. მელიტოსი (Melito) წარმართ იმპერატორს სწერდა, რომ მას არ ჰქონდა უფლება უსამართლო ბრძანებები გადაეცა; ქრიეტიანულ ეპოქაში, ოპტატუსი (Optatus) ფიქრობდა, რომ ვინც არ დაეთანხმებოდა ბატონის დანაშაულებრივ ბრძანებას, ღვთის დონემდე მაღლდებოდა, მაგრამ მისი პოლიტიკური ქვიეტიზმი, უნივერსალური არ იყო. ორიგენი (Origen), ადრეული ეპოქის მნიშვნელოვანი მწერალი, ტირანიის დამხობის მიზნით შეტქმულებას ამართლებდა.

მეოთხე საუკუნის შემდეგ, მონობის წინააღმდეგ დეკლარაციები მნიშვნელოვანი და უწყვეტი გახდა. თეოლოგიური, თუმცა ჯერ კიდევ არასრულყოფილი შეხედულებებით აღჭურვილი ცნობილი მოღვაწეები, მეორე საუკუნეში დაჟინებით საუბრობდნენ თავისუფლებაზე, ხოლო მეოთხე საუკუნეში – თანასწორობაზე. პოლიტიკაში ერთი არსებითი და გარდაუვალი ტრანსფორმაცია მოხდა. სახალხო ხელისუფლება უკვე არსებობდა, ისევე როგორც შერეული და ფედერალური მთავრობები, მაგრამ არ არსებობდა არც შეზღუდული ხელისუფლება და არც სახელმწიფო, რომლის ხელისუფლების მასშტაბები, სხვაგვარად იქნებოდა განსაზღვრული და არა თავისივე ნებით. ეს იყო დიდი პრობლემა, რომელიც ფილოსოფოსებმა წამოჭრეს და ვერცერთმა სახელმწიფო მოღვაწემ ვერ გადაწყვიტა. იმათ, ვინც აღიარებდნენ უზენაესი ძალის არსებობას, ხელისუფლების წინაშე მეტაფიზიკური ბარიერი კი აღმართეს, მაგრამ არ იცოდნენ, თუ როგორ გადაექციათ ის რეალურად. ის, რისი გაკეთებაც შეეძლო სოკრატეს, ტირანიისადმი წინაარმდეგ, მისი დემოკრატიად გარდაქმნის მიზნით, იდეალებისათვის საკუთარი თავის გაწირვას წარმოადგენდა. სტოიკოსებს მხოლოდ რჩევა მიეცათ გონიერი ადამიანებისათვის, პოლიტიკისაგან თავი შორს დაეჭირათ და ეს დაუწერელი კანონი გულით ეტარებინათ, მაგრამ ქრისტემ გარდაცვალებამდე 3 დღით ადრე, ტაძარში მისი ბოლო სტუმრობისას თქვა: ,,მიეცით კეისარს კეისრისა და ღმერთისა ღმერთს“ და ამ სიტყვებით სამოქალაქო ხელისუფლებას მოუწოდა სინდისიერებისკენ, მიანიჭა რა მნას ღვთაებრიობა, რაც მას არასოდეს ჰქონია და საზღვრები, რომელიც მას არასოდეს უცვნია, აბსოლუტიზმზე უარის თქმასა და თავისუფლების შემოსვლას ნიშნავდა.

ღმერთი ჩვენ არა მხოლოდ გვასწავლის, არამედ გვაძლევს მისი სიტყვების შესრულების ძალას. მოსაზრება, რომ უნდა შენარჩუნდეს უზენაესი სფეროს აუცილებელი ხელშეუხებლობა, აგრეთვე ის, რომ მთელი პოლიტიკური ძალაუფლება გარკვეული ჩარჩოებით შეიძღუდოს, უკვე იქვა დაუდეგარ მოაზროვნეთა შთაგონებად და მსოფლიოში ყველაზე ენერგიული და უნივერსალური მოაზროვნე ადამიანთა მუდმივ საზრუნავად. ახალმა კანონმა, სულიერებამ და ძალაუფლებამ, მისცეს თავისუფლებას ის მნიშვნელობა და ფასეულობა, რომელიც მას არ გააჩნდა ფილოსოფიაში ან ბერძენ-რომაელთა კონსტიტუციებში მანამდე, სანამ ღვთიური სიმართლე გაგვათავისუფლებდა.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s