გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის სარესურსო დანახარჯი1

mf

მილთონ ფრიდმენი

1971 წლიდან წამყვანი ქვეყნების ეროვნული საგადამხდელო საშუალებები აღარ წარმოადგენენ
სასაქონლო ფულს. ისტორიაში პირველად, არცერთი საგადამხდელო საშუალება აღარ ექვემდებარე განაღდებას სათანადო საქონლის, კერძოდ, კეთილშობილი ლითონების ანაბრების მეშვეობით. ამასთან, ეს ხდება არა დროებით, გარემოებების გამო, არამედ მუდმივად. ფულის მკვლევარები, როგორც წესი, მიიჩნევენ, რომ გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის წარმოება, სასაქონლო ფულთან შედარებით, უმნიშვნელო სარესურსო
დანახარჯთანაა დაკავშირებული. თანამედროვე გამოცდილებიდან გამომდინარე, მსგავსი შეხედულება აშკარად მცდარია, რადგან შედეგად სამომავლო ფასების განჭვრეტის შესაძლებლობა შემცირდა. საკვანძო საკითხია იმის გარკვევა, თუ როგორი იქნება ამ ვითრების გრძელვადიანი შედეგები?
ფულის მკვლევარები დიდი ხანია ხაზს უსვამენ, რომ წმინდა სასაქონლო ფულის სარესურსო დანახარჯი არის ის ძირითადი ფაქტორი, რომელმაც გაცვლის ფიდუციარული საშუალებების დანერგვა წაახალისა. როგორც წლების წინ აღვნიშნე, „კერძო პირების წერილობითი ვალდებულებები ფულად გამოყენებული საქონლით გადახდის შესახებ ისევე მისაღებია, როგორც საკუთრივ ფულად გამოყენებული საქონლით, თუკი მათი მზაობა, რომ ვალდებულებებს შეასრულებენ, ეჭვს არ იწვევს. ამავდროულად, ასეთი ვალდებულებების გაცემა გაცილებით იოლია, რადგან მათ გასანაღდებლად ფულად გამოყენებული საქონლის მარაგის მხოლოდ ნაწილის შენახვა დაჭირდებათ. ამგვარად, წმინდა სასაქონლო სტანდარტს დაკნინების ტენდენცია ახასიათებს (ფრიდმენი 1960, გვ 6).
სახელმწიფომ ფიდუციარული საშუალებების შემოღება, რა თქმა უნდა, ადრევე დაიწყო, როგორც ნაწილობრივი დამარქაფების პრინციპით გაცემული კერძო ვალდებულებებზე ზედამხედველობის დასაწესებლად, ასევე ფულად გამოყენებული საქონლით განაღდების ვალდებულებებში დეკრეტული ელემენტების ჩართვით, რეალური რესურსების მითვისებაში უპირატესობის მოსაპოვებლად. სადღესოდ, მოვლენათა ციკლი შეკრა: სასაქონლო ჩეშირელი კატა2 მთლიანად გაქრა და მხოლოდ დეკრეტული ღიმილიღა დარჩა.
დარწმუნებული ვარ, რომ ამჟამინდელი საერთაშორისო ფულადი სისტემა უპრეცენდენტოა. სასაქონლო სტანდარტს არცერთი მთავარი საგადამხდელო საშუალება არ ეფუძნება. ის, რასაც ეკონომისტები გარე ფულად მოიხსენიებენ, მთლიანად სახელმწიფოს დეკრეტული ფულისგან, ანუ ქაღალდის ნიშნების, მცირე რაოდენობის მონეტებისა და ამერიკის შეერთებული შტატების ფედერალური სარეზერვო სისტემაში არსებული ანაბრების
შესახებ საბუღალტრო ჩანაწერებისგან შედგება. წარსულში, მთავრობის მიერ ლითონურ სტანდარტზე უარის თქმა და გაუნაღდებად ქაღალდის ფულზე გადასვლა, როგორც წესი, დროებით მოვლენად ითვლებოდა და მეტწილად, ასეც იყო ხოლმე. ყველა სხვა შემთხვევა კატასტროფით დამთავრდა, როგორც პირველი და მეორე მსოფლიო ომების შემდგომი ჰიპერინფლაციები.
ყველა ასეთ შემთხვევას თან მოსდევდა ფულადი რეფორმები, რომლებიც აღადგენდნენ გარკვეულ კავშირს საგადამხდელო საშუალებასა და საქონელს შორის. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც აშშ-ს პრეზიდენტ ნიქსონმა 1971 წლის 15 აგვისტოს შეწყვიტაბრეტონ-ვუდსის ხელშეკრულება და ე.წ. ოქროს სარკემლი გამოკეტა, აშშ-მ და ყველა სხვა წამყვანმა ქვეყანამ ისეთი ფულადი სისტემა დაამკვიდრა, რომელსაც არც საქონელთან ქონდა რაიმე კავშირი და არც მსგავსი კავშირის აღდგენის ვალდებულებას შეიცავდა.
თუმცა, ყველა მათგანი ქედს იხრის წარსულის წინაშე, ცენტრალური ბანკების საბალანსო დავთრებში ოქროს მარქაფების ღირებულებებიცაა ასახული. ნიქსონის ქმედებამ უბრალოდ დააკანონა ათწლეულების განმავლობაში ისედაც მიმდინარე პროცესი. კერძოდ, პირველი მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ, შეერთებულ შტატებში
რამოდენიმე მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადაიდგა: 1933 წლის 5 აპრილს, პრეზიდენტ რუზველტმა, თავისი განკარგულებით თანამოქალაქეებს ოქროს მონეტების, ზოდებისა და ოქროს სერტიფიკატების ფლობა აუკრძალა; 1965 წელს ფედერალური რეზერვირების ანაბრებისათვის, ხოლო 1968 წელს – ფედერალურ სარეზერვო ნიშნებისთვის ოქროს დამარქაფების მოთხოვნები გაუქმდა (ჰარსტი 1973, გვ. 93).
წინა განხილვებში, სხვა ფულის მკვლევარებთან შევთანხმდი, რომ გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის წარმოების რეალური სარესურსო დანახარჯი უმნიშვნელოა და მხოლოდ ქაღალდისა და ბეჭდვის ხარჯებისგან შედგება. გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის საყოველთადო სტანდარტის პირობებში არსებული გამოცდილება ცხადყოფს, რომ მსგავსი დაშვება შესაძლოა მართებული იყოს უშუალოდ სამთავრობო დანახარჯებთან მიმართებაში, მაგრამ ის მცდარია მთლიანად საზოგადოებისათვის და სავარაუდოდ დარჩება ასეთად მანამ, სანამ გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის სტანდარტს ისეთი სისტემა არ ჩაანაცვლებს, რომელსაც ფასების უფრო გრძელვადიანი განჭვრეტის საშუალება ექნება. ის რომ წარსულში ფული თავად იყო საქონელი, დიდი ხნის განმავლობაშიგანაპირობებდა მის მჭირდო ბმას ფასების დონესთან. ბრიტანეთში 1930 წელს ფასების დონე დაახლოებით იგივე იყო, რაც 1740 წელს; შეერთებულ შტატებში 1932 წელს იყო დაახლოებით იგივე, რაც
1832 წელს. ფასების დონის ამგვარი სტაბილურობა ირღვევა უფრო მოკლე დროით მონაკვეთებში, რასაც ადასტურებს ფასების მერყეობა, როგორც მოკლევადიანი ბიზნეს ციკლების, ისე შედარებით დიდი რყევების შემთხვევებშიც. მიუხედავად ამისა, გრძელვადიანი განჭვრეტის შესაძლებლობას გააჩნია მნიშვნელოვანი გავლენა საინვესტიციო არჩევანზე დასარგებლის განაკვეთებზე. ისეთი ეკონომიკური თეორეტიკოსიც კი, როგორიცაა ირვინგ ფიშერი, ხაზს უსვამს განსხვავებას სარგებლის ნომინალურ და რეალურ განაკვეთებს
შორის, მაგრამ პრაქტიკაში ასეთ განსხვავებას ნაკლები მნიშვნელობა ენიჭებოდა, განსაკუთრებით
სარგებლის გრძელვადიანი განაკვეთების დადგენისას, რაც განსაკუთრებულ სტაბილურობით გამოირჩეოდა. გრძელვადიან ობლიგაციებში ინვესტირება „ქვრივებისა და ობლების” არჩევანს წარმოადგენდა.
დეკრეტული ფულის პირობებში მდგომარეობა ძალიან განსხვავებულია. ფასების დონის გრძელი ვადით განჭვრეტა კიდევ უფრო გართულდა ბოლო წლების განმავლობაში (იხილეთ კლაინი, 1978)3. ინფლაცია 1970-იან და 1980-იანი წლებში მეტად არასტაბილური იყო, როგორც შეერთებულ შტატებში და ისე გაერთიანებულ სამეფოში. 1985 წელს აშშ-ში ფასების დონე ცხრაჯერ უფრო მაღალი იყო ვიდრე 1939 წელს. გაერთიანებული სამეფოში ფასების დონე 20-ჯერ აღემატებოდა 1939 წელს დონეს. ამის გარდა, სარგებლის განაკვეთები, განსაკუთრებით სარგებლის გრძელვადიანი განაკვეთები, გაიზარდა მშვიდობიანობის პერიოდისათვის უპრეცენდენტო მაღალ დონემდე და მერყეობს ინფლაციის შესაბამისად.
უკვე აღარავინ ანიჭებს უპირატესობას გრძელვადიან, ფიქსირებული სარგებლის მომტან ობლიგაციებს, როგორც საინვესტიციო არჩევანს. ასევე, აღარავინ უგულვებელყოფს ფიშერისეულ მოსაზრებას სარგებლის ნომინალურ და რეალურ განაკვეთებს შორის განსხვავების შესახებ.
ეს გამოცდილება მკვეთრად აძლიერებს შთაბეჭდილებას, რომელიც გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის გამოყენების ადრეული შემთხვევების განხილვიდანაა მიღებული და რაც 1911 ფიშერმა წელს ამგვარად შეაჯამა: „გაუნაღდებად ქაღალდის ფულს, თითქმის გამონაკლისის გარეშე, უბედურება მოქონდა იმ ქვეყნისთვის, რომელიც მას იყენებდა” (1920, გვ. 131). ერთ-ერთი შედეგი გახლავთ „მყარი ფულის” მომხრეების აქტივობის ზრდა, რომლებიც უშვებენ ბროშურებსა და წიგნებს, ატარებენ დიდ კონფერენციებს, რომლებიც განკუთვნილია მოსახლეობის ინფორმირებისთვის მოსალოდნელი ჰიპერინფლაციის ან ჰიპერდეფლაციის შესახებ და მოუწოდებს მათ მოემზადონ მოვლენათა უარესი განვითარებისთვის
ოქროსა და ვერცხლის ზოდების, მონეტების და დაგროვების სხვა საშუალებების გადანახვის, ისევე როგორც საკვებითა და თავდაცვის საშუალებებით კარგად მომარაგებული თავშესაფრის მომზადების გზით. აღნიშნულ ქმედებებზე რეალური რესურსები იხარჯება, ისევე როგორც იმ ოქროსა და ვერცხლის წარმოებაზე, რომელიც მათი კლიენტებისა და ყველა იმ ადამიანის მარაგებში ინახება, რომელთაც ოქრო და ვერცხლი თავიანთი
დანაზოგების ყველაზე კეთილგონიერ შემადგენელ ნაწილად მიაჩნიათ. ბრეტონ ვუდსის დასასრულის შემდეგ, კერძო მარაგებში დაგროვებული ოქროსა და ვერცხლის პირდაპირი სარესურსო დანახარჯი შეიძლება ისეთივე დიდი ან უფრო დიდიც კი ყოფილიყო, ვიდრე ის მოქმედი ოქროს სტანდარტის პირობებში იყო. ეს დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორი იყო ოქროს წარმოება 1971 წლის შემდეგ – უფრო მეტი იყო თუ ნაკლები, ოქროს სტანდარტის პერიოდთან შედარებით. ეს საკითხი მრავლისთქმელი შედეგების მქონე კვლევების
თემა შეიძლება გახდეს, რომლის დასკვნაც ჩვეულებრივი ემპირიციზმის თვალსაწიერიდან სულაც არ არის ცხადი.
კიდევ ერთი რეალური დანახარჯი ირიბად დაკავშირებულია ფინანსური ბაზრების მდგომარეობათან. 1960-იან წლებში ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და კიდევ უფრო ადრე სხვა ქვეყნებში დაწყებული ინფლაცია ფულის სასაქონლო უზრუნველყოფის შეწყვეტის ერთის მხრივ მიზეზი, ხოლო მეორე მხრივ კი, შედეგი იყო. ცვალებად და ამოუცნობ ხასიათის აღნიშნულ ინფლაციას შორს მიმავალი შედეგები ქონდა. შეერთებულ შტატებში სარგებლის საბაზრო განაკვეთი მნიშვნელოვნად გაიზარდა და ბევრად გადააჭარბა ბანკების თვის ანაბრებზე სარგებლის გაცემის კანონით დადგენილ ნორმას. ამ წინააღმდეგობამ ფულადი ბაზრის ერთობლივი ფონდების სახით ისეთი შუამავლები წარმოშვა, რომლებმაც შედარებით მცირე კაპიტალის მქონე პირებს მაღალი განაკვეთებით სარგებლობის საშუალება მისცა. ასეთი ფონდების გავრცელებამ კი, თავის მხრივ, ცალსახად განაპირობა ზედამხედველობის მოშლა.ფულადი ბაზრის ფონდები ღირებულ სამუშაოს ასრულებენ, ზედამხედველობის საშუალებების გათვალისწინებით, მაგრამ ისინი უსარგებლოა ზედამხედველობის
არარსებობის შემთხვევაში, და მაშინ, როდესაც ინფლაცია უკარგავს აზრს საკანონმდებლო შეზღუდვებს. მსგავსი განვითარება საზოგადოებას ასევე აკისრებს რეალურ სარესურსო დანახარჯს. შემდგომი სიახლეები კომერციული ბანკების როლის დაკნინებას ახდენდა და საბანკო ინსტიტუტების შემდგომ დერეგულირება გამოიწვია. სიახლეებმა კონტინენტურ ილინოისში, ოჰაიოსა და მერილენდში საბანკო კრიზისი განაპირობეს.
შესაძლოა, ეს მხოლოდ ახალ სისტემაზე გადასვლის თავისტკივილი იყოს, მაგრამ მიუხედავად ამისა, ისინი მაინც მნიშვნელოვან რეალური რესურსების დანახარჯებს მოითხოვენ.
სასაქონლო ფიუჩერსების საზოგადო ბაზარი 1970-იან წლებისთვის უკვე დიდი ხანია რაც არსებობდა. ფულსა ან ფინანსურ ინსტრუმენტებზე კი, მსგავსი ფიუჩერსული ბაზარი არ არსებობდა. თუმცა, ბანკები თავიანთ მომხმარებლებს უცხოური გაცვლის საშუალებების შეძენაში სთავაზობდნენ სამომავლო დაფარვის გარანტიებს. შემთხვევითობას არ წარმოადგენს ის, რომ ფულსა და ფინანსურ ინსტრუმენტებზე ფიუჩერსების საზოგადო ბაზარი მხოლოდ გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულადი სტანდარტის პირობებშიგანვითარდა. ფიუჩერსების ბაზრის დანიშნულებაა მეურენეებს მისცეს საშუალება, რომ უფრო ეფექტიანად გაუმკლავდნენ სამომავლო ფასების გაურკვევლობასთან დაკავშირებულ სირთულეებს.
ესაა მიზეზი იმისა, თუ რატომ განვითარდა ამგვარი მომსახურება სწორედ იმ საქონელთან მიმართებით, რომლის სამომავლო ფასები ყველაზე მეტად იწვევდა გაურკვევლობას. სასაქონლო ფულის საერთაშორისო სტანდარტის პირობებში, როდესაც სხვადასხვა საგადამხდელო საშუალებები მყარი გაცვლითი კურსით არიან ერთმანეთთან დაკავშირებული, ფასები და სარგებლის განაკვეთები არსებითად განსხვავებულად ყალიბდება და ნაკლებად მერყეობს, ამიტომ საზოგადო ფიუჩერსების ბაზრები ფულის და ფინანსური ინსტრუმენტებისთვის
სასიცოცხლოდ აუცილებელი არ არის. გაურკვევლობას ქმნის საგადამხდელო საშუალებების პერიოდული გაუფასურებები ან სასაქონლო სტანდარტისგან გადახრები.
მსგავსი გაურკვევლობა არ წარმოქმნის მოთხოვნას უწყვეტ გრძელვადიან ჰეჯირებაზე ან მსგავსი სპეკულაციის შესაძლებლობას.
საგადამხდელო საშუალებებზე საერთაშორისო ფიუჩერსული ვაჭრობა ჩიკაგოს ფულის საერთაშრისო ბაზარზე 1972 წელს დაიწყო და განსაკუთრებით გაცხოველდა მცოცავი გაცვლითი კურსების პირობებში. ინფლაციისა და სარგებლის განაკვეთის მნიშვნელოვან ცვალებადობა ფიუჩერსების ბაზრისა და მრავალფეროვანი ფინანსური ინსტრუმენტების წარმოშობას განაპირობებს. ამ პროცესის უკანასკნელი გამოვლინება ნიუ-იორკში ყავის, შაქრის და კაკაოს ბაზრებზე ფიუჩერსული გარიგებების დაწყებაა. აღნიშნულ ფიუჩერსების ბაზარს უაღრესად საჭირო დატვირთვა აქვს, რადგან მეურნეებს საშუალებას აძლევს გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად ჰეჯირებას მიმართონ და ისეთი გრძელვადიანი ვალდებულებები აიღონ, რომლებსაც არ აიღებდნენ მსგავსი საშუალებების არარსებობის შემთხვევაში. მიუხედავად ამისა, ისინი შთანთქავენ რეალურ რესურსებს და, ფულადი ბაზრის ფონდების მსგავსად, არ შეიქმნებოდნენ, ახალ მონეტარულ რეჟიმს სარგებლის განაკვეთებისა და ინფლაციის თვალსაზრისით მზარდი გაურკვევლობა რომ არ ახასიათებდეს. უდაოდ არსებობს მონეტარულ რეჟიმის ცვლილების სხვა შედეგებიც, რომლებსაც გავლენა აქვთ რეალური რესურსების ოდენობაზე და რომლებიც მე
ვერ შევამჩნიე.
ჩემთვის უცნობია გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის რეალური სარესურსო დანახარჯის გაზომვის შედეგები და მათი სასაქონლო ფულის რეალურ სარესურსო დანახარჯთან შედარების რომელიმე მცდელობა. ეს კი აშკარად საჭირო კვლევა იქნებოდა. ნება მიბოძეთ აღვნიშნო, რომ მოცემული მაშრომი არ წარმოადგენს ოქროს სტანდარტის დაბრუნებისკენ მოწოდებას, რასაც არ უნდა გულისხმობდეს ის. პირიქით, ვთვლი, რომ ოქროს სტანდარტის დაბრუნება არც სასურველია და არც განხორციელებადი, მხოლოდ ერთი გამონაკლისით, რომ ის შეიძლება აღდგეს, თუკი წინასწარმეტყველებები არსებული ფულადი რეჟიმის პირობებში მოსალოდნელი ჰიპერინფლაციის შესახებ გამართლდება. განხილული მოსაზრებები ყურადღებას გვაპყრობინებს გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის ერთ მახასიათებელს, რომელიც უგულვებელყოფილი იქნა ფულის მკვლევარების მიერ.
გარდა ამისა, ისინი ხაზს უსვამენ ერთობ აღიარებულ საკითხს, კერძოდ იმას, რომ არსებობს საჭიროება ისეთი მექანიზმის, რომელიც ფასების გრძელვადიანად წინასწარ განჭვრეტის საშუალებას იძლევა, მაგრამ სასაქონლო ფულზე გადაცვლის აუცილებლობას ხსნის.
ან რაიმე მექანიზმი, რომელიც ფასების განჭვრეტის საჭიროებას გამორიცხავდა. შემოთავაზებული იყო მრავალი შესაძლო მექანიზმი, დაწყებული ცხრილური სტანდარტით, რომელსაც გაცლის საშუალება და ღირებულების საზომი ერთმანეთისგან უნდა გაემიჯნა და დამთავრებული – ფულის ზრდის წესის დადგენის მოწოდებით. ჯერჯერობით ამ საკითხზე შეთანხმება ჯერ კიდევ არ არის მიღწეული.
და ბოლოს, უკანასკნელ ომში მარტო გენერლები როდი იბრძვიან. მიუხედავად მეცნიერულ და საზოგადო ყურადღების ზრდისა, რომელიც ფულად რეჟიმის ცვლილებით იყო გამოწვეული, კვლევების უმეტესობა ვერ ახერხებს არსებული რეჟიმის უპრეცენდენტო ხასიათის ამოცნობას. რამდენიმე კითხვა თუ იქნება მეცნიერულად უფრო მიმზიდველი ან უფრო არსებით ვიდრე იმის დადგენა თუ როდის განხორციელდება ფიშერის მიერ 1911 წელს გამოთქმული წინასწარმეტყველება არსებული ფულადი რეჟიმის თაობაზე და თუ ეს
არ ახდა, მაშინ რა ძალები აგვარიდებენ ამ შედეგს.4

————————————————————–
1 წერილი “გაუნაღდებადი ქაღალდის ფულის სარესურსო დანახარჯი” დაიბეჭდა ჩიკაგოს უნივერსიტეტის
ჟურნალში “პოლიტიკური ეკონომიის ჟურნალი”, 1986 წლის 3 ივნისს (Volume 94, 642-47).
2 ჩეშირელი კატა (Cheshire Cat) – ლუის ქეროლის წიგნის „ალისა საოცრებათა ქვეყანაში“ პერსონაჟი,
რომელსაც ჩვეულებად ჰქონდა ღიმილი კბილების დაკრეჭით. კატას შეეძლო შეუმჩნევლად გამქრალიყო,
ხოლო დამშვიდობებისას მხოლოდ ღიმილი დაეტოვებინა. ჩეშირი ბრიტანეთის ერთ-ერთ საგრაფოა,
საიდანაც თავად ავტორი იყო წარმოშობით.
3 კლეინის შეფასებები შეწყდა 1976 წელს. საეჭვოა, რომ 1977-84 წლის დამატებებმა გააძლიერონ მისი
დასკვნები, რომ გრძელვადიანი ფასის გაურკვევლობა ზუსტად მოკლევადიანი ფასის გაურკვევლობის
პროპორციულად გაიზრდება.

————————————————————–

წყაროები:
Fisher, Irving. The Purchasing Power of Money: Its Determination and Relation to Credit, Interest
and Crises. Rev. ed. New York: Macmillan, 1920.
Friedman, Milton. A Program for Monetary Stability. New York: Fordham Univ. Press, 1960.
Friedman, Milton, and Schwartz, Anna J. “Has Government Any Role in Money?” J. Monetary
Econ. 17 (January 1986): gv. 37-62.
Hurst, James W. A Legal History of Money in the United States, 1774-1790. Lincoln: Univ. Nebraska
Press, 1973.
Klein, Benjamin. “The Measurement of Long- and Short-Term Price Uncer- tainty: A Moving
Regression Time Series Analysis.” Econ. Inquiry 16 (July 1978): gv. 438-52.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s