სავალუტო საბჭოები განვითარებადი ქვეყნებისთვის

Image

სტივე ჰენკე, კურტ შულერი (Steve H. Hanke, Kurt Schuler) – 

თავი 1. სავალუტო საბჭოების საკითხისთვის

ბრეთონ ვუუდსის მონეტარული სისტემის საბოლოოდ დაშლის შემდეგ, 1973 წელს, „ნაპრალი“, რომელიც არსებობდა განვითარებული და განვითარებადი ქვეყნების ვალუტებს შორის, „უფსკრულში“ გადაიზარდა. ბრეთონ ვუუდსის სისტემის მოქმედების დროს, „კლასიკურ“ პერიოდში 1914 წლამდე, ოქროს სტანდარტის დროს და, ნაკლები ხარისხით, ასევე მსოფლიო ომების დროს, განვითარებად და მათ მსგავს ქვეყნებს, როგორც წესი, ჯანსაღი ვალუტები ჰქონდათ. ჯანსაღი ვალუტა სტაბილობას, სანდოობას და სრულ კონვერტირებადობას ნიშნავს. სტაბილობა გულისხმობს იმას, რომ მიმდინარე წლიური ინფლაცია შედარებით დაბალია, წესით ერთ ციფრიანი. სანდოობა ნიშნავს, რომ ვალუტის გამომშვებს მომავალში ინფლაციის დაბალ დონეზე შენარჩუნების რწმუნება აქვს. სრულად კონვერტირებადობაში იგულისხმება, რომ ვალუტას შეუძლია ადგილობრივი და უცხოური საქონლის და სერვისების შეძენა შეზღუდვის გარეშე, საბაზრო კურსით უცხოური ვალუტების შეძენის ჩათვლით.
დღეს უმრავლეს განვითარებულ ქვეყნებს ჯერ კიდევ ჯანსაღი ვალუტები აქვთ, თითქმის ისეთივე სტაბილური, როგორც ოქროს სტანდარტის დროს. უმრავლესი განვითარებადი ქვეყნების ვალუტები, ამის საპირისპიროდ, არაჯანსაღია (Schuler, 1996). ჯანსაღი ვალუტების დაკარგვა დაკავშირებულია ცენტრალური ბანკების პოზიციების ზრდასთან ამ ქვეყნებში. ბრეთონ ვუუდსის სისტემის საბოლოოდ დაშლამდე პერიოდის უდიდეს ნაწილში უმეტეს განვითარებად ქვეყნებს არ ჰქონდათ თანამედროვე ტიპის ცენტრალური ბანკები. ამის ნაცვლად, ისინი იყენებდნენ კომერციული ბანკების მიერ კონკურენციაზე დაყრდნობილი ფულის გამოშვებას (ლათინური ამერიკა, აღმოსავლეთ აზია და თვითმართვადი ბრიტანული კოლონიები), კერძო კომერციული ბანკის მიერ ფულის გამოშვების მონოპოლურ სისტემას (ბრიტანეთის გარდა, ევროპული ქვეყნების კოლონიები) ან სავალუტო საბჭოებს (არათვითმართვადი ბრიტანული კოლონიების უმრავლესობა) (Conant, 1969 [1927], Schuler, 1992 a,b). უმრავლესი განვითარებადი ქვეყნებისთვის ცენტრალური ბანკები სრულიად ახალი ხილია. იგი ლათინურ ამერიკაში 1920იან წლებამდე ვერ გავრცელდა, აფრიკაში, შუა აღმოსავლეთსა და სამხრეთაღმოსავლეთ აზიაში – 1950იან წლებამდე. როგორც წესი, ცენტრალური ბანკის შექმნის პირველი დეკადიდან, განვითარებად ქვეყნებს მაღალი ინფლაცია გაუჩნდათ და მათი ვალუტაც უფრო შეზღუდულად კონვერტირებადი გახდა, ვიდრე მანამდე. 

მაღალმა ინფლაციამ და არაჯანსაღი ვალუტების შეზღუდულმა კონვერტირებადობამ განვითარებადი ქვეყნების პროგრესს ხელი შეუშალა. არაჯანსაღი ვალუტა ხალისს უკარგავს როგორც ადგილობრივ, ასევე უცხოურ ინვესტირებას. ბევრ განვითარებად ქვეყანას, რომელსაც კოლონიურ პერიოდსა და დამოუკიდებლობის წლების დასაწყისში კაპიტალის წმინდა იმპორტი ჰქონდა – ამ დროს მათი ვალუტა ჯანსაღი იყო. ხოლო, როდესაც მათი ვალუტები არაჯანსაღი გახდა ისინი კაპიტალის წმინდა ექსპორტიორებად იქცნენ. ეს ქვეყნები უცხოური კაპიტალისგან დაიცალა და ადგილობრივი კაპიტალიც არალეგალურად „გაიქცა“, რათა ინფლაციური კონფისკაციისთვის დაეღწია თავი. შედეგად, ეკონომიკის განვითარება შენელდა, სტაგნაციაში გადავიდა და, ზოგიერთ შემთხვევაში, უკანაც წავიდა. ისტორიული გამოცდილება გვეუბნება, რომ კაპიტალის ისევ მისაზიდად და ეკონომიკური განვითარების თავიდან წასახალისებლად, განვითარებად ქვეყნებს ჯანსაღი ვალუტები სჭირდებათ. შემდგომ, უფრო დეტალური საუბრისას ვნახავთ, რომ ისტორიული გამოცდილების გათვალისწინებით, განვითარებად ქვეყნებში ცენტრალური ბანკის სისტემის მიერ ჯანსაღი ვალუტის წარმატებით უზრუნველყოფა ნაკლებად სავარაუდოა. 

ცენტრალური ბანკების შექმნამდე არსებული კონკურენტული სისტემებიდან, სავალუტო საბჭო განსაკუთრებით იყო გავრცელებული: იგი 70 ქვეყანაში მოქმედებდა. სავალუტო საბჭოს სისტემები ზოგ ქვეყანაში დღესაც აგრძელებს მოქმედებას, მათ შორის ყველაზე აღსანიშნავია ჰონგ კონგი. 1991 წლიდან არგენტინამ და ზოგმა სხვა ქვეყანამაც ასევე შექმნა სავალუტო საბჭოს მსგავსი სისტემები, რომელთაც ორთოდოქსული სავალუტო საბჭოს ზოგი, მაგრამ არა ყველა თვისება ჰქონდათ. ეს კვლევა სავალუტო საბჭოს სისტემის უფრო ფართოდ დანერგვის პოტენციალს ეხება განვითარებად ქვეყნებში ჯანსაღი ვალუტების მოქმედების უზრუნველსაყოფად. 

სავალუტო საბჭო ცენტრალური ბანკის საპირისპიროდ 

ცენტრალური ბანკი ადამიანთა უმრავლესობისთვის, სულ მცირე პრაქტიკულ დონეზე, მათი ქვეყნების მონეტარულ სისტემად არის ცნობილი. ცენტრალური ბანკი მონეტარული ხელისუფლებაა, რომელსაც აქვს დისკრეციული მონოპოლია, მართოს კომერციულ ბანკთა რეზერვები. ეს, როგორც წესი, გულისხმობს ბანკნოტებს (ქაღალდის ვალუტა) და მონეტებს. დისკრეციული მართვა ნიშნავს შესაძლებლობას, მონეტარული პოლიტიკა სურვილის მიხედვით შეირჩეს, ნაწილობრივად მაინც, წესებით შეუზღუდავად. რეზერვები ნიშნავს საშუალებას – მედიას, რომელიც გადახდებისთვის გამოიყენება. ხშირად, გადახდებისთვის მონეტარული სისტემა ორი ტიპის მედიას იყენებს: ერთი, რომელიც მხოლოდ ადგილობრივად გამოიყენება, როგორიცაა ადგილობრივი მონეტარული ხელისუფლების მიერ გამოშვებული ბანკნოტები და უცხოური რეზერვები (ბაზისური რეზერვები), რომელიც საერთაშორისო ვაჭრობაში გამოიყენება, როგორიცაა ოქრო, უცხოური ვალდებულებები (ობლიგაციები) ან ბანკნოტები, რომელიც გამოშვებულია უცხოური ცენტრალური ბანკის მიერ. კომერციული ბანკები, ამ ტერმინის ფართო გაგებით, ცენტრალური ბანკისგან განსხვავებული ბანკებია, მათ შორის კოოპერატიული, საინვესტიციო და შემნახველი ბანკები. 

მიუხედავად ბოლო ხანებში სავალუტო საბჭოს სისტემის მიმართ ინტერესის გაღვივებისა, იგი ბევრისთვის უცნობი რჩება. სავალუტო საბჭო მონეტარული ინსტიტუტია, რომელიც უშვებს ბანკნოტებსა და მონეტებს (და ზოგიერთ შემთხვევაში დეპოზიტებსაც), სრულად მხარდაჭერილს უცხოური „სარეზერვო“ ვალუტით და სრულად კონვერტირებადს უცხოურ ვალუტაში ფიქსირებული კურსით ნებისმიერი მოთხოვნისას. სარეზერვო ვალუტა უნდა იყოს კონვერტირებადი ვალუტა ან საქონელი, შერჩეული მისი მოსალოდნელი სტაბილურობის გამო. ქვეყანას, რომელიც უშვებს სარეზერვო ვალუტას, სარეზერვო ქვეყანა ჰქვია (თუ სარეზერვო ვალუტა არის საქონელი, თვითონ ის ქვეყანა ჩაითვლება სარეზერვოდ, რომელსაც სავალუტო საბჭო აქვს.) 

რეზერვად სავალუტო საბჭოს აქვს აღებული დაბალი რისკის, მომგებიანი ფასიანი ქაღალდები და სხვა აქტივები, რომლისთვის სარეზერვო ვალუტას იხდიან. სავალუტო საბჭოს აქვს რეზერვები 100 პროცენტის ან ცოტათი მეტის ვიდრე გამოშვებული ბანკნოტები და მონეტები ცირკულაციაში, ზუსტად იმ ოდენობით როგორც დადგენილია კანონით. ყველაზე მარტივი ტიპის სავალუტო საბჭო არ იღებს დეპოზიტებს და არ უშვებს ფასიან ქაღალდებს; თუ სავალუტო საბჭო დაეთანხმება და დეპოზიტებს ან ფასიან ქაღალდებს გამოუშვებს, ისინიც 100 პროცენტით ან ცოტათი მეტით მხარდაჭერილი უნდა იყოს ლიკვიდური აქტივებით სარეზერვო ვალუტაში. სავალუტო საბჭო მოგებას იღებს სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდების შემოსავალსა და ბანკნოტებისა და მონეტების ცირკულირების ხარჯების სხვაობისაგან. იგი მთავრობას (ან მის მესაკუთრეს, თუ იგი მთავრობა არ არის) გადასცემს მოგებას იმის ზემოთ, რაც მას სჭირდება იმისათვის, რომ გადაიხადოს საკუთარი ხარჯები და უზრუნველყოფილი ჰქონდეს რეზერვების კანონით დადგენილი დონე. სავალუტო საბჭოს არ აქვს მის მიერ გამოშვებული ბანკნოტების, მონეტებისა და დეპოზიტების რაოდენობის დისკრეციული მართვის უფლება. მათ რაოდენობას საბაზრო ძალები განსაზღვრავს, მიუხედავად იმისა, რომ ფულს სავალუტო საბჭო აწვდის. 

ნებისმიერ ქვეყანაში, რომელსაც აქვს კომერციული ბანკები და სხვა ფინანსური ინსტიტუტები, სავალუტო საბჭო მონეტარული სისტემის მხოლოდ ნაწილია. სავალუტო საბჭოს სისტემა მოიცავს სავალუტო საბჭოს, კომერციულ ბანკებს და სხვა ფინანსურ ინსტიტუტებს. იგი ასევე მოიცავს მათი და მთავრობის ქცევის წესებს, დაკავშირებულს ვალუტის გაცვლის კურსთან, ვალუტის კონვერტირებადობასთან, მთავრობის ფინანსებთან და ასე შემდეგ. 

ცხრილი 1.1 გვაძლევს ტიპური სავალუტო საბჭოსა და ტიპური ცენტრალური ბანკის განსხვავებების სიას. ეს სექცია მოკლედ აღწერს ამ განსხვავებებს. წიგნის შემდგომ თავებში ეს განსხვავებები დეტალურად განიხილება. ვფიქრობთ, ეს აღწერები აკურატულია არსებული ტიპური სავალუტო საბჭოების და ტიპური ცენტრალური ბანკებისთვის წარსულსა და აწმყოში. სავალუტო საბჭოს ეს აღწერა ვერ მოგვცემს თეორიულად იდეალურ სავალუტო საბჭოს აღწერას და ვერც განსაკუთრებით კარგი სავალუტო საბჭოს აღწერას. იგი აღწერს ტიპურ არსებულ სავალუტო საბჭოს, თუმცა სავალუტო საბჭოების რეალური საქმიანობა ახლოსაა იდეალურთან, რისთვისაც ისინი შეიქმნენ (იხ. თავი 2). ამის მსგავსად, ცენტრალური ბანკების აღწერაც არ არის თეორიულად იდეალური ცენტრალური ბანკის. ისიც არ არის განსაკუთრებით კარგი ცენტრალური ბანკის აღწერა, როგორიცაა აშშ ფედერალური სარეზერვო სისტემა ან სინგაპურის მონეტარული ხელისუფლება. იგი აღწერს ტიპურ ცენტრალურ ბანკს. ეს აღწერა უმრავლესი ცენტრალური ბანკის მდგომარეობას ასახავს, მათ შორის განვითარებადი ქვეყნებისას, რომლებიც არსებით უმრავლესობას წარმოადგენს მსოფლიოში არსებულ ცენტრალურ ბანკებს შორის. 

ცხრილი 1.1. ტიპური სავალუტო საბჭო ტიპური ცენტრალური ბანკის საპირისპიროდ.

Image

ცენტრალურ ბანკებს, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში, და არ წარმოადგენს თეორიულად იდეალური ან განსაკუთრებით კარგი სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის თვისებებს. 

შენიშვნა: ეს ჩამოთვლილი თვისებები ახასიათებს არსებულ ტიპურ სავალუტო საბჭოებს და ცენტრალურ ბანკებს, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში, და არ წარმოადგენს თეორიულად იდეალური ან განსაკუთრებით კარგი სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის თვისებებს. 

თუ დავიწყებთ ცხრილის 1.1 დასაწყისიდან, სავალუტო საბჭო, როგორც წესი, უზრუნველყოფს ბანკნოტებისა და მონეტების მიწოდებას, იმ დროს, როდესაც ცენტრალური ბანკი ასევე დეპოზიტებსაც ქმნის. ზოგიერთმა სავალუტო საბჭომ წარსულში დეპოზიტებიც შემოიღო; დღეს ჰონგ კონგის მონეტარული ხელისუფლება (Hong Kong Monetary Authority) და სხვა სავალუტო საბჭოს მსგავსი ხელისუფლებები უშვებენ ფასიან ქაღალდებს. ტიპური სავალუტო საბჭოს დეპოზიტები ისეთივე რეზერვის მოთხოვნების ქვეშაა, როგორც ბანკნოტები და მონეტები. სავალუტო საბჭოს საკითხის შესწავლის გასამარტივებლად ეს კვლევა სავალუტო საბჭოს ისეთ მოდელს განიხილავს, რომელიც მხოლოდ ბანკნოტებსა და მონეტებს უშვებს. დამატებითი სირთულეები, რომელიც მომდინარეობს დეპოზიტებისა და ფასიანი ქაღალდების გამოშვებისაგან, მცირეა და არ ცვლის საგრძნობლად ანალიზს, თუ ისინი ერთმანეთში გადაცვლადია მათი მფლობელებისთვის და ექვემდებარება უცხოური რეზერვის მოთხოვნებს სავალუტო საბჭოსთვის. 

სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის მიერ გამოშვებული ბანკნოტები და მონეტები და კომერციული ბანკების მიერ შექმნილი დეპოზიტები სავალუტო საბჭოს ან ცენტრალური ბანკის სისტემაში მონეტარულ ბაზას ქმნიან. მონეტარული ბაზა მაშინ ითვლება რეზერვად, როდესაც იგი კომერციული ბანკების მფლობელობაშია და არა ხალხის (იგულისხმება დეპოზიტორების – რედ.). საზოგადოების დეპოზიტები კომერციულ ბანკებში და ბანკნოტები და მონეტები, რომელიც მათ ეკუთვნის, ფულის მიწოდებას შეადგენს. ბანკნოტები და მონეტები ცირკულაციაში, ხალხის ხელშია ისინი თუ კომერციული ბანკების, შეადგენს ნაღდ ფულს. 

კომერციული ბანკების დეპოზიტები ცენტრალურ ბანკში მათი რეზერვების მთავარი ფორმაა ტიპური ცენტრალური ბანკის სისტემაში; კომერციულ ბანკებს არ აქვთ დეპოზიტები სავალუტო საბჭოს სისტემაში, ამის ნაცვლად სარეზერვოსავალუტო აქტივები მათი რეზერვების მთავარ ფორმას წარმოადგენს. სავალუტო საბჭოს, ასევე მის მსგავს ცენტრალური ბანკის სისტემებში, კომერციული ბანკები ინახავენ სავალუტო საბჭოს თუ ცენტრალური ბანკის „საყრდენ ნაღდ ფულს“ – ბანკნოტებსა და მონეტებს, რათა დააკმაყოფილონ საკუთარი დეპოზიტორების მოთხოვნები დეპოზიტების ბანკნოტებსა და მონეტებში გადასაყვანად. 

ტიპური სავალუტო საბჭო ქმნის ნამდვილ ფიქსირებულ კურსს სარეზერვო ვალუტასთან. ვალუტის კურსი მუდმივია, ან, ყველაზე უარეს შემთხვევაში, შეიძლება განსხვავდებოდეს დადგენილი კურსისაგან მხოლოდ საგანგებო სიტუაციებში. გაცვლის კურსი შესაძლებელია ჩაიწეროს კონსტიტუციაში, რომელიც აღწერს სავალუტო საბჭოს იურიდიულ ვალდებულებებს. ასეთი გაწერილი ვალდებულება ფიქსირებული სავალუტო კურსის შესახებ შესანიშნავად ასრულებდა თავის ფუნქციას (იხ. თავი 2). ტიპური ცენტრალური ბანკი ამის საპირისპიროდ უფრო მეტად პეგირებულ ან მოტივტივე სავალუტო კურსს ქმნის, ვიდრე ნამდვილად ფიქსირებულ კურსს. პეგირებული სავალუტო კურსი სარეზერვო ვალუტის მიმართ გარკვეული ვადის პერიოდისთვის მუდმივია, მაგრამ არ იძლევა არანაირ სანდო გრძელვადიან გარანტიას ამ კურსის შესანარჩუნებლად. მოტივტივე სავალუტო კურსი არც ერთი სარეზერვო ვალუტის მიმართ არ არის მუდმივი. ცენტრალური ბანკის მიერ დადგენილი სავალუტო კურსი, როგორც წესი, არ ფიქსირდება კანონით, შესაძლებელია ვარირებდეს ცენტრალური ბანკისა და მთავრობის ნების მიხედვით. ცენტრალური ბანკი იძულებულია დევალვაცია მოახდინოს, როდესაც განიცდის მძიმე პოლიტიკურ თუ სპეკულაციურ წნეხს ამ მიზნით. ამის შედეგად, როგორც მოგვიანებით დავინახავთ, ცენტრალური ბანკების მიერ გაცხადებული ფიქსირებული კურსი სინამდვილეში პეგირებულია. 

ტიპური სავალუტო საბჭო სარეზერვო ვალუტის ფასიან ქაღალდებს, როგორც სარეზერვო აქტივს, ინახავს მისი ვალდებულებების საპირისპიროდ (მისი ბანკნოტები და მონეტები); მას ასევე შეუძლია საბანკო დეპოზიტები და მცირე ოდენობის ბანკნოტები სარეზერვო ვალუტაში იქონიოს. იგი ინახავს უცხოურ რეზერვებს საკუთარი ვალუტის ბანკნოტების, მონეტების და დეპოზიტების 100 პროცენტის ან მცირედ მეტი ოდენობით, როგორც არის დადგენილი კანონით. ბევრი სავალუტო საბჭო, უცხოური რეზერვის დონეს მაქსიმუმ 105 ან 110 პროცენტის ოდენობით ადგენს, რათა ზღვრული უსაფრთხოება ჰქონდეს სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდების ღირებულების დაკარგვის შემთხვევაში. ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, ფლობს სხვადასხვა უცხოურ რეზერვებს: არ არსებობს ვალდებულება, დადგინდეს რაიმე ფიქსირებული, მიბმული თანაფარდობა უცხოური რეზერვებისა ადგილობრივ ვალდებულებებთან. იქაც კი, სადაც მინიმალური თანაფარდობა არსებობს, ტიპურ ცენტრალურ ბანკს შეუძლია ჰქონდეს მასზე ზემოთ ნებისმიერი თანაფარდობა. მაგალითად, თუ ცენტრალურ ბანკს მოეთხოვება ჰქონდეს სულ მცირე 20 პროცენტი უცხოური რეზერვები, მას შესაძლებელია ჰქონდეს 30, 130 ან 330 პროცენტიც კი. ტიპური ცენტრალური ბანკი ასევე ფლობს ადგილობრივი ვალუტის აქტივებსაც, რაც სავალუტო საბჭოს საერთოდ არ აქვს. 

ტიპური სავალუტო საბჭოს ვალუტა სრულად კონვერტირებადია: იგი შეზღუდვების გარეშე ცვლის მის ბანკნოტებს და მონეტებს სარეზერვო ვალუტაში მისი გამოცხადებული ფიქსირებული კურსით. ნებისმიერ პირს, ვისაც აქვს სარეზერვო ვალუტა, შეუძლია გადაცვალოს იგი სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებსა და მონეტებში ფიქსირებული კურსით, და ნებისმიერ პირს, ვისაც აქვს სავალუტო საბჭოს ბანკნოტები და მონეტები, ასევე შეუძლიათ გადაცვალონ იგი სარეზერვო ვალუტაში ფიქსირებული კურსით. მიუხედავად ამისა, სავალუტო საბჭოები გარანტიას არ იძლევიან, რომ კომერციული ბანკების დეპოზიტები კონვერტირებადი იქნება სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებსა და მონეტებში. კომერციული ბანკები თვითონ არიან პასუხისმგებლები იმისთვის, რომ თვითონ იქონიონ საკმარისი ბანკნოტები და მონეტები თადარიგისთვის, რათა დააკმაყოფილონ საკუთარი სახელშეკრულებო ვალდებულებები მათივე დეპოზიტორების მიმართ – გადაიყვანონ დეპოზიტები ბანკნოტებსა და მონეტებში მოთხოვნისთანავე. თუ მთავრობა არ დაადგენს მინიმალური რეზერვის მოთხოვნას კომერციული ბანკებისთვის, კომერციულ ბანკებს შეუძლიათ იქონიონ ნებისმიერი სიდიდის (ან რეზერვისა და ვალდებულებების თანაფარდობის) რეზერვი, რომელიც მათ მიაჩნიათ მისაღებად; მათ არ მოეთხოვებათ ჰქონდეთ 100 პროცენტი რეზერვი, როგორც ეს არის დადგენილი სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში, არც 100 პროცენტი სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებისა და მონეტების თანაფარდობა დეპოზიტების მიმართ (სხვა სიტყვებით, სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში M0 100 პროცენტით მხარდაჭერილია უცხოური რეზერვებით, თუმცა უფრო ფართო ფული M1, M2 და M3 — არა.) დეპოზიტები კომერციულ ბანკებში დენომინირებული სავალუტო საბჭოს ვალუტაში, სრულად კონვერტირებადია ფიქსირებული კურსით სავალუტო საბჭოს ბანკნოტებსა და მონეტებში, ხოლო სავალუტო საბჭოს ბანკნოტები და მონეტები მთლიანად კონვერტირებადია ფიქსირებული კურსით სარეზერვო ვალუტაში. სავალუტო საბჭოს არანაირი პირდაპირი როლი არ აქვს სხვა უცხოური ვალუტების კურსთან, რომელიც სარეზერვო არ არის. კომერციული ბანკები ბაზარზე დადგენილი კურსებით ვაჭრობენ, რომელიც შესაძლებელია იყოს ფიქსირებული, პეგირებული ან მოტივტივე სარეზერვო ვალუტის მიმართ და, შესაბამისად, სავალუტო საბჭოს ვალუტის მიმართ. 

ტიპური ცენტრალური ბანკის ვალუტას, ამის საპირისპიროდ, შეზღუდული კონვერტირებადობა ახასიათებს. ცენტრალურ ბანკებს, თითქმის ყველა განვითარებულ ქვეყანაში და ზოგიერთ განვითარებად ქვეყანაში სრულად კონვერტირებადი ვალუტა აქვს, მაგრამ განვითარებადი ქვეყნების უმრავლესობის ცენტრალური ბანკების ვალუტები ნაწილობრივ კონვერტირებადია ან არაკონვერტირებადი. ისინი ზღუდავენ ან კრძალავენ გარკვეულ ტრანსაქციებს, კონკრეტულად კი უცხოური ფასიანი ქაღალდების ან უძრავი ქონების შეძენას (იხ. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წლიური ანგარიში გადაცვლის წესებსა და შეზღუდვებზე). 

ტიპურ სავალუტო საბჭოს აქვს წესებზე დამყარებული პოლიტიკა. მას არ აქვს უფლება ცვალოს გადაცვლის კურსი, გარდა საგანგებო ვითარებებისა (მე-4 თავი გვაძლევს ასეთი საგანგებო ვითარების განსაზღვრის წესსაც.) სავალუტო საბჭოს ასევე არ აქვს ნებადართული ცვალოს რეზერვის თანაფარდობა ან რეგულირებები, რომლებიც გავლენას ახდენს კომერციულ ბანკებზე. სავალუტო საბჭო უბრალოდ გადაცვლის ბანკნოტებსა და მონეტებს სარეზერვო ვალუტაზე ფიქსირებული კურსით იმ ოდენობით, როგორც კომერციული ბანკები და მოსახლეობა მოითხოვს. როდესაც ფულის მოთხოვნა იცვლება, სავალუტო საბჭოს როლი პასიურია. საბაზრო ძალები ადგენენ ფულის მიწოდების მოცულობას თვითდადგენის პროცესით, რომელიც განიხილება მე-3 თავში. 

ტიპურ ცენტრალურ ბანკს, ამის საპირისპიროდ, ნაწილობრივ ან სრულად დისკრეციული მონეტარული პოლიტიკა აქვს. ცენტრალურ ბანკებს საკუთარი ნებით ან მთავრობის მხარდაჭერით შეუძლიათ ცვალონ ვალუტის გადაცვლის კურსი, უცხოური რეზერვების ზომა და თანაფარდობა, კომერციული ბანკების მარეგულირებელი აქტები. ისინი შეზღუდვების ობიექტები არ არიან, როგორც ეს სავალუტო საბჭოს შემთხვევაშია. 

ტიპური სავალუტო საბჭო არ არის უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორი (გამსესხებელი), ეს ნიშნავს, რომ იგი არ გასცემს სესხებს კომერციულ ბანკებს ან სხვა ფირმებზე, რათა არ გაკოტრდნენ. კომერციული ბანკები სავალუტო საბჭოს სისტემაში უნდა დაეყრდნონ უკანასკნელი შესაძლებლობის გამსესხებლის სხვა ალტერნატივებს (იხ. თავი 5). ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, წარმოადგენს უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორს (გამსესხებელს). 

ტიპური სავალუტო საბჭო არ არეგულირებს კომერციულ ბანკებს. სავალუტო საბჭოს სისტემაში, როგორც წესი, მცირე რაოდენობის მარეგულირებელი აქტები მოქმედებს და მათ ანხორციელებს ან ფინანსთა სამინისტრო, ან საბანკო რეგულირების ოფისი. ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, ხშირად არეგულირებს კომერციულ ბანკებს. ამ რეგულირების ყველაზე ჩვეულებრივი ფორმა კომერციული ბანკებისთვის სარეზერვო მოთხოვნების დადგენაა. მოთხოვნილი რეზერვები, რომლებიც სათადარიგო ნაღდი ფულის სახით ცენტრალური ბანკის დეპოზიტებში განთავსდება, ტიპურად აჭარბებს გონიერ რეზერვებს, რომელიც კომერციულ ბანკებს ექნებოდათ იმ შემთხვევაში, თუ ოფიციალური სარეზერვო მოთხოვნები არ იარსებებდა. 

ტიპური სავალუტო საბჭოს საქმიანობა გამჭვირვალეა, რადგანაც იგი ძალიან მარტივი ინსტიტუტია. იგი უბრალოდ წამოადგენს საწყობის მსგავს დაწესებულებას სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდებისთვის, რომელიც ამყარებს ცირკულაციაში არსებულ საკუთარ ბანკნოტებსა და მონეტებს. ტიპური ცენტრალური ბანკის საქმიანობა ბუნდოვანია. ცენტრალური ბანკი საწყობი არ არის; იგი სპეკულაციური ინსტიტუტია, რომლის ეფექტიანობა ნაწილობრივ იმაზეცაა დამოკიდებული, რომ ხანდახან საიდუმლოდ იმოქმედოს. 

იმის გამო, რომ სავალუტო საბჭო წესებზე დამოკიდებული და გამჭვირვალე სისტემაა, პოლიტიკური წნეხისაგან იგი პოლიტიკური ქცევის მკაფიო წესებით არის დაცული, ან, უკეთეს შემთხვევებში, მკაფიო კონსტიტუციით, ისეთით, როგორც დანართშია. ტიპური ცენტრალური ბანკი პოლიტიზებულია. ზოგიერთი ცენტრალური ბანკი, ისეთი, როგორც აშშ ფედერალური რეზერვი ან ევროპის ცენტრალური ბანკი, პოლიტიკურად დამოუკიდებელნი არიან მათი მმართველების თვალსაზრისით – მათ, ერთხელ დანიშნულებს, აქვთ მონეტარული პოლიტიკის ერთპიროვნული კონტროლის უფლება და ვერ გათავისუფლდებიან თანამდებობიდან აღმასრულებელი ან საკანონმდებლო ხელისუფლების მიერ მათთვის ოფისში ყოფნის ფიქსირებულ ვადაში, ასევე, აღმასრულებელს ან საკანონმდებლო ხელისუფლებას არ აქვს უფლება დააძალოს ცენტრალურ ბანკს ფულის გასესხება. თუმცა, პოლიტიკურად ყველაზე დამოუკიდებელ ცენტრალურ ბანკსაც უწევს დათმობები. 

ტიპურ სავალუტო საბჭოს მაღალი სანდოობა აქვს. მის მიმართ 100 პროცენტიანი უცხოური რეზერვების მოთხოვნა, მისი წესებზე დაყრდნობილი მონეტარული პოლიტიკა, გამჭვირვალობა და პოლიტიკური წნეხისაგან დაცულობა მას საშუალებას აძლევს შექმნას სრული კონვერტირებადობა და ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსი სარეზერვო ვალუტასთან მიმართებაში. მოსალოდნელია, რომ კორექტულად არჩეული სარეზერვო ვალუტა სტაბილური იქნება, ამის შედეგად, ვალუტაც, რომელსაც სავალუტო საბჭო გამოუშვებს, სტაბილური იქნება. ტიპური ცენტრალური ბანკი, ამის საპირისპიროდ, დაბალი სანდოობით გამოირჩევა. მცირე რაოდენობის განსაკუთრებულად კარგი ცენტრალური ბანკები, რომლებიც ძირითადად განვითარებულ ქვეყნებში არსებობენ, სარგებლობენ მაღალი სანდოობით, მაგრამ სხვები არა, ვინაიდან მათ (ცენტრალურ ბანკებს) დისკრეციული უფლება აქვთ მონეტარულ პოლიტიკაში, არიან ბუნდოვანი, პოლიტიზებული, აქვთ საშუალება და მოტივაცია – არ შეასრულონ დაპირებები გადაცვლის კურსის ან ინფლაციის შესახებ, როდესაც მოესურვებათ. 

მკითხველებმა შესაძლოა იკითხონ, რამდენად სანდო იქნებოდა ტიპური სავალუტო საბჭო, თუ, როგორც ეს ხდებოდა უმეტესი სავალუტო საბჭოების შემთხვევაში, მისი სარეზერვო ვალუტა (სხვა) ცენტრალური ბანკის მიერ იქნებოდა გამოშვებული. არ გამოიწვევდა სარეზერვო ვალუტის ცენტრალური ბანკი მონეტარულ არასტაბილობას, მაგალითად სავალუტო საბჭოს ქვეყანაში? ინფლაციასთან ბრძოლის კარგ მაგალითს ვერც ერთი ცენტრალური ბანკის ისტორია ვერ გვაძლევს. სარეზერვო ვალუტის ცენტრალურ ბანკს საკუთარი არასტაბილურობისა და ინფლაციის ექსპორტი სავალუტო საბჭოს ქვეყანაში სწორედ სავალუტო საბჭოს მეშვეობით შეუძლია მოახდინოს. 

ჩვენ ვპასუხობთ, რომ ყველამ უნდა იფიქროს შედარებითი სანდოობის ხედვით. სარეზერვო ვალუტა (გამოშვებული ცენტრალური ბანკის მიერ) განსხვავებით საქონელი ფულისაგან, შესაძლებელია გამონაკლისად განსაკუთრებით კარგი ცენტრალური ბანკის მიერ იყოს გამოშვებული, ისეთი, როგორიცაა აშშ ფედერალური რეზერვი, ევროპის ცენტრალური ბანკი ან იაპონიის ცენტრალური ბანკი. ეს ბანკები არ არიან სრულყოფილი, მაგრამ მათ უფრო მაღალი სანდოობა აქვთ, ვიდრე სხვა ცენტრალურ ბანკებს ახლა ან პროგნოზირებად მომავალში. აშშ დოლარი, ევრო და იაპონური იენი განსაკუთრებით კარგი რეპუტაციით სარგებლობს და კარგი პერსპექტივები აქვს მომავალი სტაბილურობისთვის. მაგალითად, განვითარებად ქვეყნებს შორის 1 მილიონ ადამიანზე მეტი მოსახლეობით, 90 პროცენტზე მეტმა საკუთარი ვალუტა გააუფასურა აშშ დოლარის მიმართ 1970დან 1993 წლებში (Schuler, 1996: 33). სავალუტო საბჭო გადასცემს სარეზერვო ვალუტის ქვეყნის სანდოობას საკუთარ სავალუტო საბჭოს ქვეყანას იმ დროს, როდესაც ტიპური ცენტრალური ბანკის პირობებში ეს ეფექტი არ ხდება. სავალუტო საბჭოს შეუძლია „იმპორტირება გაუკეთოს“ განსაკუთრებით კარგი ცენტრალური ბანკის მონეტარულ პოლიტიკას ფიქსირებული ვალუტის გადაცვლის კურსის საშუალებით, ცენტრალური ბანკის მიერ გამოშვებულ ვალუტასთან მიმართებაში. 

ტიპური სავალუტო საბჭო შემოსავალს იღებს მხოლოდ სარგებლის სენიორაჟიდან (ფულის გამოშვების შემოსავალი). სავალუტო საბჭო შემოსავალს იღებს სარეზერვო ვალუტის ფასიანი ქაღალდების ფლობიდან (მისი მთავარი აქტივები), არ იხდის არანაირ ინტერესს (სარგებელს) საკუთარ ბანკნოტებსა და მონეტებზე (მისი ვალდებულებები). მისი გროს-სენიორაჟი არის შემოსავალი ნაღდი ფულის გამოშვებისაგან. ეს შესაძლებელია გარე ინტერესის შემოსავალი ან შიდა შემოსავალი იყოს ფულის ხარჯვის შედეგად შეძენილი საქონლის ფორმით. წმინდა სენიორაჟი (მოგება) არის გროსსენიორაჟს გამოკლებული ბანკნოტებისა და მონეტების ცირკულაციაში გაშვების დანახარჯები. 

ტიპური ცენტრალური ბანკი ასევე იღებს შემოსავლებს შინაური და უცხოური ფასიანი ქაღალდების ფლობიდან. იგი შემოსავალს ბანკნოტებისა და მონეტების ცირკულაციის სენიორაჟიდანაც იღებს და ასევე, კომერციული ბანკების დეპოზიტებისაგანაც. დეპოზიტები, როგორც ბანკნოტები და მონეტები, როგორც წესი, სარგებელს არ იხდის. მაგრამ ტიპური ცენტრალური ბანკისთვის სენიორაჟის უფრო მნიშვნელოვანი წყარო ინფლაციაა. ინფლაციის კარგად განსაზღვრისთვის – იგი არის ნომინალური ფასების საერთო ზრდა, ტიპურად გამოწვეული ნომინალური ფულის მიწოდების ზრდით, რაც არ წარმოადგენს ნებაყოფლობითი ანაბრების ზრდის შედეგს. ტიპურ სავალუტო საბჭოს არ შეუძლია გამოიწვიოს ინფლაცია, რადგანაც იგი არ აკონტროლებს მონეტარული სისტემის რეზერვებს. მაგალითად, ჰონგ კონგის სავალუტო საბჭოს სისტემის რეზერვები აშშ დოლარის მონეტარულ ბაზაზეა, რომლის მიწოდება ხდება აშშ ფედერალური სარეზერვო სისტემიდან და არა ჰონგ კონგის მონეტარული ხელისუფლებისაგან. ფიქსირებული კურსის ნებისმიერი სისტემის მსგავსად, ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსის საშუალებით სავალუტო საბჭოს შეუძლია სარეზერვო ვალუტის ქვეყნიდან მოახდინოს ინფლაციის გადმოტანა, მაგრამ მას არ შეუძლია თვითონ შექმნას ინფლაცია, რადგანაც სარეზერვო ვალუტის ქვეყნის მონეტარული ხელისუფლებისაგან დამოუკიდებლად მონეტარულ ბაზას ვერ გაზრდის. ტიპურ ცენტრალურ ბანკს, ამის საპირისპიროდ, შეუძლია შექმნას ინფლაცია მისი დისკრეციის ფარგლებში შინაური მონეტარული ბაზის ზრდით. 

ტიპური სავალუტო საბჭო ვერ დააფინანსებს მთავრობის ხარჯებს ან სახელმწიფო საწარმოებს, რადგანაც ფულის გასესხების ნება არ აქვს. ტიპური ცენტრალური ბანკი აფინანსებს მთავრობის ხარჯებს ხან შედარებით ნაკლები ზომით (როგორც აშშში), ხან უფრო დიდი ზომით (როგორც ეს ბევრ განვითარებად ქვეყანაში ხდება). 

ტიპურ სავალუტო საბჭოს მონეტარული რეფორმის მოსახდენად არ სჭირდება „წინა პირობების” შესრულება. ბრალდებების საპირისპიროდ, რომელიც წამოაყენა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვლევებმა (Baliño, Enoch და სხვები 1997: 18; Enoch da Gulde, 1997: 267), მთავრობის ფინანსები, სახელმწიფო საწარმოები ან ვაჭრობა არ არის საჭირო უკვე რეფორმირებული იყოს მანამდე, სანამ სავალუტო საბჭო დაიწყებდეს ჯანსაღი ვალუტის გამოშვებას (HHanke, 1999). ტიპური ცენტრალური ბანკი ვერ გამოუშვებს ჯანსაღ ვალუტას, სანამ არსებობს „ფისკალური წინაპირობა” – მთავრობამ აღარ უნდა დააფინანსოს ბიუჯეტის დეფიციტი ინფლაციის საშუალებით. როგორც კი მთავრობა დამოკიდებული ხდება ცენტრალურ ბანკზე დეფიციტის დასაფინანსებლად, მათ, როგორც წესი, ამის შეჩერება უჭირთ. 

ტიპური სავალუტო საბჭო სწრაფი მონეტარული რეფორმის გამტარებელია. მას შეუძლია სწრაფად შექმნას და განახორციელოს მისი მიზნები. ტიპური ცენტრალური ბანკი მონეტარული რეფორმისთვის შეფერხებას წარმოადგენს. 

დასასრულ, ტიპურ სავალუტო საბჭოს სჭირდება მხოლოდ მცირე აპარატი მცირე რაოდენობის თანამშრომლებით, ვინც რუტინულ ფუნქციებს ასრულებს, რომელიც ადვილად შესასწავლია. ტიპურ ცენტრალურ ბანკს სჭირდება დიდი აპარატი, რომელიც განსწავლული იქნება მონეტარულ თეორიასა და პოლიტიკაში. ჩინეთის სახალხო ბანკი 150 000 ადამიანს ქირაობს, რუსეთის ფედერაციის ცენტრალურ ბანკში დასაქმებულია 90 000, გერმანიიის ბუნდესბანკსა და საფრანგეთის ბანკში – 16 000 თითოეულში (Hanke, 2000). 

სავალუტო საბჭო დოლარიზაციის, მრავალეროვანი ბანკების და თავისუფალი საბანკო საქმიანობის საპირისპიროდ 

როდესაც ამ კვლევის ორიგინალური ვერსია გამოქვეყნდა 1994 წელს, სავალუტო საბჭო ფართოდ დისკუსირებადი ერთადერთი მეთოდი იყო უნიფიცირებული მონეტარული პოლიტიკის გასატარებლად განვითარებად ქვეყნებში. 1999 წლის შემდეგ დოლარიზაცია და მრავალეროვანი ცენტრალური ბანკები ასევე მოხვდნენ ყურადღების ქვეშ, როგორც უნიფიცირებული მონეტარული პოლიტიკის მეთოდები. აკადემიური ინტერესი აღორძინდა სხვა მონეტარული სისტემის მიმართაც როგორიცაა, მაგ., თავისუფალი საბანკო საქმიანობა – თუმცა კი იგი ჯერ არსად არსებობს. 

დოლარიზაცია ხდება, როდესაც ქვეყნის რეზიდენტები ფართოდ იყენებენ სხვა უცხოურ ვალუტას საკუთარ ვალუტასთან ერთად ან მის ნაცვლად. არაოფიციალური დოლარიზაცია ხდება, როდესაც ინდივიდებს აქვთ უცხოური ვალუტის დეპოზიტები ან ბანკნოტები (ქაღალდის ფული) იმისათვის, რომ თავი დაიცვან საკუთარი ვალუტისაგან. არაოფიციალური დოლარიზაცია მრავალ ქვეყანაში წლების განმავლობაში არსებობდა. 

თუმცა დოლარიზაცია ახლახან გაჩნდა ახალ ამბებში, რაც გამოიწვია ოფიციალური დოლარიზაციისადმი ინტერესმა, რომელიც ჩნდება, თუ მთავრობა ეთანხმება უცხოურ ვალუტას, როგორც დომინირებულ ან ექსკლუზიურ კანონიერ გადახდის საშუალებას. წლების განმავლობაში ყველაზე დიდი ქვეყანა, რომელიც დოლარიზებული გახდა, პანამაა, რომელიც აშშ დოლარს ოფიციალურად 1904 წლიდან იყენებს. 1999 წელს არგენტინის მთავრობამ გამოაცხადა, რომ სურდა ჰქონოდა აშშსთან ფორმალური შეთანხმება, რათა ოფიციალურად დოლარიზებული ყოფილიყო. არგენტინა ან სხვა ქვეყანა დოლარიზებული შეიძლება იყოს ფორმალური შეთანხმების გარეშეც. არგენტინის მოქმედებამ სხვა ლათინურ ქვეყნებშიც გააჩინა დისკუსიები ოფიციალური დოლარიზაციის შესახებ. 2000 წლის 9 იანვარს ეკვადორის პრეზიდენტმა წამოაყენა დოლარიზაციის წინადადება, რაც უნდა დახმარებოდა მის ქვეყანას, გამოსულიყო ღრმა რეცესიიდან და პოლიტიკური არეულობიდან; რადგან ეს წიგნი ჩვენ 2000 წელს დავწერეთ, ეკვადორი შუა გზაზე უნდა იყოს დოლარიზაციის მიმართულებით. 2000 წლის 24 ივნისს, გაეროს ადმინისტრატორებმა გამოაცხადეს, რომ ამ დროისთვის დოლარი აღმოსავლეთ თიმორის ვალუტა იყო, რომელიც სულ ახლახან ინდონეზიისაგან დამოუკიდებელი გახდა. დღეისთვის დოლარიზაცია 30 დამოკიდებულ და დამოუკიდებელ ქვეყანაში არის განხორციელებული. 

ძირითადი განსხვავება დოლარიზაციასა და ორთოდოქსულ სავალუტო საბჭოს შორის არის ის, რომ დოლარიზაციის დროს არ არსებობს განვითარებული ადგილობრივი ვალუტა. თუ სპეციალური მოლაპარაკება არ არსებობს, დოლარიზებული ქვეყანა კარგავს შემოსავალს სენიორაჟიდან, რომელიც ექნებოდა სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში. დოლარიზაცია ქვეყანას ასევე აკარგვინებს პოლიტიკურ სარგებელს საკუთარი ადგილობრივი ვალუტის ქონიდან. სხვა მხრივ, თუ პრაქტიკული არჩევანი იქნებოდა არა ორთოდოქსულ სავალუტო საბჭოსა და დოლარიზაციას შორის, არამედ სავალუტო საბჭოს მსგავს სისტემასა და დოლარიზაციას შორის, დოლარიზაცია მოსალოდნელია იყოს უფრო გამჭვირვალე, სანდო და სარგებლიანი ეკონომიკისთვის, რადგანაც უფრო ძნელია შეიცვალოს. დოლარიზაციის მეტმა გამჭვირვალობამ და სანდოობამ გავლენა მოახდინა ეკვადორზე, წასულიყო დოლარიზაციაზე და არა არგენტინის მსგავს სავალუტო საბჭოსნაირ სისტემაზე, რაც ასევე განიხილებოდა. 

ევროპის ცენტრალური ბანკის შექმნამ ევროს გამოსაშვებად 1999 წელს, აღმოსავლეთ ევროპის და ბალკანეთის ქვეყნებს შორის ინტერესი გააღვივა ევროპის ცენტრალურ ბანკთან მისაერთებლად, რაც მათი მონეტარული პოლიტიკის უნიფიცირებას მოახდენდა ევროს ზონის მონეტარულ პოლიტიკასთან. ევროპის ცენტრალური ბანკი დღეს ერთერთი მრავალეროვანი ცენტრალური ბანკია – სხვები არიან: Banque Centrale des Etats de l’Afrique de l’Ouest (დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ბანკი), Banque des Etats de l’Afrique Centrale (ცენტრალური აფრიკის ქვეყნების ბანკი), რომლებიც CFA ფრანკს უშვებენ სულ 14 ქვეყანაში, ძირითადად ყოფილ აფრიკულ კოლონიებში; აღმოსავლეთ კარიბის ცენტრალური ბანკი, რომელიც უშვებს აღმოსავლეთ კარიბის დოლარს 6 ყოფილ და 2 ახლანდელ ბრიტანულ კოლონიაში. აღმოსავლეთ კარიბის ცენტრალური ბანკი თავიდან შეიქმნა, როგორც მრავალეროვანი სავალუტო საბჭო. 

მრავალეროვანი ცენტრალური ბანკის პირობებში ვალუტის გადაცვლის კურსი პეგირებულია (როგორც ეს ცენტრალური აფრიკის ფრანკისა და აღმოსავლეთ კარიბის დოლარის შემთხვევაშია), ან მოტივტივე (როგორც ევროპის ცენტრალური ბანკის შემთხვევაში) და არა ფიქსირებული, როგორც ეს იქნებოდა სავალუტო საბჭოს შემთხვევაში. ვალუტის გადაცვლის კონტროლი შესაძლებელია არსებობდეს, როგორც ეს ხდება ყველა მრავალეროვნული ცენტრალური ბანკის შემთხვევაში, გარდა ევროპის ცენტრალრი ბანკისა. 

თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემა მოქმედებს ბანკნოტების და სხვა ვალდებულებების კონკურენციის მეთოდით გამოშვებით და მინიმალური რეგულირებით. კერძოდ, სრულიად თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემას არ აქვს ცენტრალური ბანკი, არანაირი უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორი, არანაირი სარეზერვო მოთხოვნები და არანაირი კანონმდებლობითი შეზღუდვები საბანკო პორტფელზე, ინტერესის განაკვეთებზე ან ფილიალებზე. ასეთი სისტემა არსებობდა 60 ქვეყანაში მე-19 საუკუნეში და მე20 საუკუნის დასაწყისში. ზოგადად, ისინი შედარებით სტაბილურნი არიან და წარმატებულნი ფიქსირებული გადაცვლის კურსის შესანარჩუნებლად ოქროსთან ან ვერცხლთან, როგორც უმეტესობას ჰქონდა დადგენილი (DOWD 1992). სავალუტო საბჭოები ან ცენტრალური ბანკები ჩაენაცვლნენ თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემას ინტელექტუალური და პოლიტიკური სურვილებით, რათა ბანკნოტებისა და მონეტების გამოშვების მონოპოლიური უფლება მთავრობის რომელიმე ორგანოს გადასცემოდა, შედეგად, არც ერთი თავისუფალი საბანკო საქმიანობის სისტემა არ შემორჩა. ბოლო 25 წელიწადში ეკონომისტებს შორის ასეთი სისტემის მიმართ ინტერესი ისევ გაღვივდა, ცენტრალური ბანკების საქმიანობის უკმაყოფილების გამო და სულ ახლახან კი ელექტრონული ფულის შესაძლებლობების გაჩენის შედეგად, რომელმაც ბანკნოტები და მონეტები მოაძველა და ბანკებს საშუალება მისცა სრულყოფილი კონკურენცია გაეწიათ მთავრობის მიერ გამოშვებული ვალუტისთვის (Selgin and White 1994, Rahn 1999). 

როგორც სავალუტო საბჭო, თავისუფალი საბანკო სისტემაც, როგორც წესი, ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსს იყენებს და არ აკონტროლებს ვალუტის გადაცვლას. მაგრამ იმის ნაცვლად, რომ განსაზღვრული იყოს სარეზერვო ქვეყანა, მონეტარული პოლიტიკა ბანკებს შორის კონკურენციით ფორმირდება. ბანკებს აქვთ თავისუფლება, შესთავაზონ მომხმარებლებს ნებისმიერი ვალუტა. ვალუტის კურსი შესაძლებელია იყოს ფიქსირებული, პეგირებული ან მოტივტივე. ფიქსირებულია თუ პეგირებული, ღუზა ვალუტა შესაძლებელია იყოს რაიმე საქონელი ან უცხოური ვალუტა. მომხმარებლების პრეფერენციები გადაწყვეტენ რომელი ვალუტა იქნება ცირკულაციაში და შედეგად რომელი მონეტარული პოლიტიკა იქნება წარმატებული კონკურენციაში. აგრეთვე, განსხვავებით სავალუტო საბჭოსაგან, თავისუფალი საბანკო საქმიანობის შემთხვევაში წმინდა სენიორაჟი, როგორც მოგების სხვა ფორმები, კონკურენციის გამო ნულისკენ მიექანება და გადანაწილდება მომხმარებელთა შორის. რადგან თავისუფალ ბანკებს ბანკნოტების და მონეტების გამოშვების მონოპოლია არ აქვთ, ისინი მას იმ რაოდენობით უშვებენ, რომ მოგება ნულს უახლოვდებოდეს. ეს არ ნიშნავს, რომ თავისუფალი საბანკო სისტემა, ჩვეულებრივ, ინფლაციურია; ფიქსირებული გადაცვლის კურსის არსებობა, რომელიც თითქმის ყველა თავისუფალ საბანკო სისტემას ახასიათებს, თავიდან აიცილებს ინფლაციას. 

სავალუტო საბჭოები და ფართო ეკონომიკური რეფორმები 

სავალუტო საბჭოებისადმი ინტერესის ხელახლა გაღვივებამდე თითქმის ყველა ეკონომისტი მარტივად თვლიდა, რომ უმრავლეს ქვეყნებს ცენტრალური ბანკები უნდა ჰქონოდათ. ცენტრალური ბანკების არასწორი მოქმედებისგან თავის დაღწევა ლათინური ამერიკის ქვეყნების 1980-იან და ყოფილი კომუნისტური ქვეყნების 1990-იან წლებში განხორციელებული რეფორმების ერთერთი მთავარი პრობლემა იყო. სავალუტო საბჭო შეიძლება ეკონომიკური სტაბილიზაციის ალტერნატიული მიდგომის ნაწილი იყოს, რაც იმის საშუალებას იძლევა, რომ მიზნები უფრო ეფექტიანად იქნეს მიღწეული ვიდრე ცენტრალური ბანკის შემთხვევაში. 

ალტერნატიული მიდგომა სტაბილიზაციას ფასებისა და ვაჭრობის დერეგულირების და ვალუტის ფიქსირებული გადაცვლის კურსის მქონე სავალუტო საბჭოს მეშვეობით აღწევს. ჩვეულებრივი მიდგომა გულისხმობს სტაბილიზაციის მიღწევას ფასების და ვაჭრობის ლიბერალიზაციის გზით და ცენტრალური ბანკის საშუალებით, პეგირებული ვალუტის გადაცვლის კურსით. საშუალებები მსგავსი ჩანს, მაგრამ საკმაოდ განსხვავბული ეფექტებით. 

ალტერნატიული მიდგომა მხარს უჭერს ფასებისა და ვაჭრობის დერეგულირებას. იგი მთავრობას საშუალებას აძლევს ფასების კონტროლი ისეთი სისწრაფით გააუქმოს, როგორც ეს პოლიტიკურადაა მისაღები. ჩვეულებრივი მიდგომა მხარს უჭერს ფასებისა და ვაჭრობის ლიბერალიზაციას და არა დერეგულირებას. იგი აუქმებს ბევრი ფასის კონტროლს, სავაჭრო შეზღუდვებსა და ტარიფებს, მაგრამ ინარჩუნებს სხვებს. ჩვეულებრივ მიდგომაში ფასების და ვაჭრობის სრული დერეგულირება არ არის შესაძლებელი, რადგანაც ცენტრალური ბანკი საშუალებას აძლევს მთავრობას და სახელმწიფო საწარმოებს იმოქმედონ რბილი საბიუჯეტო შეზღუდვებით. რბილი საბიუჯეტო შეზღუდვები ნიშნავს იმას, რომ, ვინაიდან ეკონომიკური აგენტები სუბსიდიებს იღებენ, მათ შეუძლიათ დახარჯონ უფრო მეტი ვიდრე მათი შემოსავლისა და არასუბსიდირებული სესხის ჯამია. 

ალტერნატიული მიდგომის დროს სავალუტო საბჭო მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების გასატარებელ საშუალებას წარმოადგენს, რომელიც სასიცოცხლოა მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციისთვის. ტიპური სავალუტო საბჭო ცდილობს რბილი საბიუჯეტო შეზღუდვები მისი საწინააღდეგო მკაცრი შეზღუდვებით შეცვალოს, რადგან მას არ შეუძლია ინფლაციის გამოწვევა სამთავრობო ბიუჯეტის დეფიციტის დასაფინანსებლად. სავალუტო საბჭო არ ასესხებს ფულს საკუთარ მთავრობას ან სახელმწიფო საწარმოებს არც პირდაპირ და არც კომერციული ბანკების საშუალებით ან მთავრობის ბიუჯეტის გავლით. მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვები, რომელსაც სავალუტო საბჭო ცდილობს განახორციელოს მთავრობის მიმართ, ზღუდავს სუბსიდიების ნომინალურ და რეალურ თანხებს, რომელსაც მთავრობა გრანტად აძლევს სახელმწიფო საწარმოებს. ეს ქმნის ზეწოლას მთავრობაზე, რათა მან რესტრუქტურიზაცია გაუკეთოს ან დახუროს არამომგებიანი სახელმწიფო საწარმოები. ეს კი აძლიერებს საბიუჯეტო შეზღუდვებს. წმინდა ეკონომიკური თვალსაზრისით, ალტერნატიულ მიდგომაში ფასების ცენტრალიზებული კონტროლი საჭირო არ არის. ფასების განსაზღვრის ფუნქცია შეიძლება საბაზრო ძალებს დავუტოვოთ მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების ჩარჩოებში, ვინაიდან სახელმწიფო საწარმოები არამომგებიანია და, სასურველია, დაიხუროს ან რესტრუქტურიზდეს მთავრობის მიერ. 

ჩვეულებრივი მიდგომის პირობებში, ამის საპირისპიროდ, საბიუჯეტო შეზღუდვების მისაღწევ საშუალებას წარმოადგენს ცენტრალური ბანკი, რომლის ვალუტა გაუფასურების სუბიექტია (ბევრ ქვეყანაში პრეზიდენტი ან კაბინეტი, უფრო მეტად, ვიდრე ცენტრალური ბანკი, აღჭურვილია უფლებით, მიიღოს გადაწყვეტილებები ვალუტის გადაცვლის კურსის შესახებ). გაუფასურება არბილებს საბიუჯეტო შეზღუდვებს, რადგან ცენტრალურ ბანკებს უფლებას აძლევს გააგრძელონ მთავრობის ბიუჯეტის დეფიციტის დაფინანსება განუსაზღვრელი ნომინალური შეზღუდვით. როდესაც ცენტრალური ბანკის მიერ გასესხებული ფული ისე ზრდის მონეტარულ ბაზას, რომ ცენტრალური ბანკი დიდი ზომით უცხოურ რეზერვებს კარგავს პეგირებული კურსით, ცენტრალურ ბანკს შეუძლია გააუფასუროს ვალუტა, ახალი ხელოვნური კურსის შემოღებით სანამ ისიც არ შემცირდება. 

ორივე, ალტერნატიული და ჩვეულებრივი მიდგომები, ეთანხმება, რომ მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის წინ მიკროეკონომიკური რესტრუქტურიზაცია უნდა დაიწყოს, მაგრამ განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან მიკროეკონომიკური რესტრუქტურიზაციის მიმართებით მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის მიმართ. ალტერნატიული მიდგომა უფრო იმისკენ იხრება, რომ საბიუჯეტო შეზღუდვები სწრაფად იქნეს შემოღებული. ალტერნატიულ მიდგომაში მთავრობა იმისკენ იხრება, რომ დააფინანსოს საკუთარი თავი გადასახადების საშუალებით და სესხებით პოზიტიური ინტერესის რეალური განაკვეთით. მან შესაძლებელია განაგრძოს ზოგიერთი სახელმწიფო საწარმოს სუბსიდირება ისე, რომ მათი საბიუჯეტო შეზღუდვა რბილი დარჩეს, მაგრამ ის იძულებული იქნება აირჩიოს რომელი არამომგებიანი სახელმწიფო საწარმოების სუბსიდირება გააგრძელოს და ამჯობინებს გაამკაცროს საბიუჯეტო შეზღუდვები სხვებზე და/ან დახუროს ისინი. სახელმწიფო კომერციული ბანკები ცდილობენ გაზარდონ ინტერესის განაკვეთები პოზიტიურ რეალურ დონემდე და იყვნენ სახელმწიფო საწარმოების სუბსიდირების არხი, ვინაიდან ალტერნატიულ მიდგომაში არ არსებობს ცენტრალური ბანკი, როგორც უკანასკნელი შესაძლებლობის კრედიტორი (გამსესხებელი), რომელიც სუბსიდიას მისცემდა სახელმწიფო კომერციულ ბანკებს ან სახელმწიფო საწარმოებს. კომერციული ბანკები ამჯობინებენ საწარმოთა საქმიანობის მეთვალყურეები გახდნენ, რაც ამის საპასუხოდ საწარმოთა გადახრას იწვევს უფრო ბაზრისაკენ, მაგალითად, ხელფასის ზრდის შეზღუდვას მომუშავეთა პროდუქტიულობის დონით. 

ალტერნატიულ მიდგომას არ აქვს რაიმე წინაპირობები, ფისკალური ან სხვა; მეტიც, უფრო მკაცრი შეზღუდვების დაწესებისაკენ გადახრით იგი ადგენს რეფორმისთვის საჭირო ფისკალურ შეზღუდვებს და, იმავდროულად, მყისიერად წარმოადგენს ჯანსაღ ვალუტას. ეს აჩენს მაკროეკონომიკური სტაბილიზაციის უფრო სწრაფად მიღწევის შესაძლებლობას და საშუალებას იძლევა სხვა რეფორმებიც უფრო სწრაფად მოხდეს, ვიდრე ჩვეულებრივი მიდგომისას. ბოლო ხანების სავალუტო საბჭოს მსგავსი სისტემების და მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შექმნილი ზოგიერთი ორთოდოქსული სავალუტო საბჭოს გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ ალტერნატიული მიდგომა შესაძლებელია წარმატებული იყოს. ჩვეულებრივ მიდგომას, ამის საპირისპიროდ, ხშირად უჭირს სწრაფად გაამკაცროს საბიუჯეტო შეზღუდვები, რადგანაც იგი ცენტრალურ ბანკს ეყრდნობა. შედეგად, „ანჩხლი“ ინფლაცია ხელს უშლის მიაღწიოს მის სრულ ეკონომიკურ პოტენციალს. 

უმეტეს ქვეყნებს, რომელთაც ეკონომიკური პრობლემები აქვთ, მონეტარულ სტაბილიზაციასთან ერთად რეფორმები სჭირდებათ. რეფორმების კარგი პაკეტი შესაძლებელია განსხვავდებოდეს დროსა და სივრცეში, მაგრამ ინფლაციის დაბალ დონეზე შენარჩუნება და მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების შემოღება მათ შორის ხშირი შემთხვევაა. სავალუტო საბჭო პანაცეა არ არის და მისი მთავარი მომხრეები არასოდეს ამბობდნენ ამას. მკაცრი საბიუჯეტო შეზღუდვების შემოღების ტენდენციით, სავალუტო საბჭო ქმნის წნეხს სხვა ეკონომიკური რეფორმებისთვის და ზრდის ხედვას, რომ ისინი წარმატებული იქნება. ეკონომიკურ პოლიტიკაში იშვიათად არსებობს განსაზღვრულობა; უფრო მეტად კი, არსებობს წარმატების უფრო მაღალი და უფრო დაბალი შანსები. ტიპური სავალუტო საბჭო წარმატების უფრო მაღალ შანსებს იძლევა ვიდრე ტიპური ცენტრალური ბანკი.

_________________

1. კანონი პიროვნების ხელშეუხებლობის შესახებ.

2. ყველა თავისუფალია, სანამ დანაშაული არ დაუმტკიცდება.

3. ყველა უდანაშაულოა, სანამ დანაშაული არ დაუმტკიცდება.

4. ანუ ამომრჩევლებს მიგრაციის უფლება აქვთ.

5. Charles Blankart, Offentliche Finanze in der Demokratie, 3rd edition, Munich, 1998, p. 514. 77

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s